Khi nhìn vào những gì Phạm Quỳnh để lại, người ta thường nghĩ tới Nam Phong, tới những tranh luận về quốc văn, quốc học hay những vấn đề văn hóa và giáo dục của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Bởi vậy, giữa danh mục trước tác của ông, Phật giáo đại quan là một nhan đề dễ khiến người đọc hôm nay dừng lại lâu hơn một chút.
Vì sao một trí thức Tây học như Phạm Quỳnh lại dành thời gian để viết một cuốn sách về Phật giáo?
Câu hỏi ấy trở nên thú vị hơn nếu đặt vào bối cảnh thời đại của ông.
Những thập niên đầu thế kỷ XX là giai đoạn xã hội Việt Nam thay đổi với tốc độ chưa từng có. Hệ thống khoa cử Nho học đi đến hồi kết, giáo dục Pháp - Việt mở rộng, báo chí quốc ngữ phát triển mạnh, còn những tư tưởng mới từ châu Âu liên tục được giới thiệu và tranh luận. Trên các diễn đàn trí thức, người ta nói nhiều tới khoa học, tiến bộ, văn minh, dân quyền và con đường phát triển của đất nước.
Trong bối cảnh ấy, việc quay trở lại tìm hiểu Phật giáo thoạt nhìn có vẻ là một lựa chọn đi ngược dòng. Nhưng với nhiều trí thức đương thời, câu chuyện không đơn giản như vậy. Tiếp nhận những tư tưởng mới là một việc. Hiểu lại những gì đã tồn tại hàng trăm năm trong đời sống tinh thần của người Việt lại là một việc khác. Hai việc ấy không nhất thiết đối lập với nhau.
Có lẽ chính từ mối quan tâm đó mà Phật giáo đại quan ra đời.
Đây là một trong những công trình khảo cứu sớm về Phật giáo bằng tiếng Việt, được viết với mục đích giới thiệu một cách có hệ thống về nguồn gốc của đạo Phật, cuộc đời Đức Phật và những nguyên lý nền tảng của Phật giáo nguyên thủy. Đọc cuốn sách hôm nay, người ta dễ nhận ra đây không phải một tác phẩm nghiên cứu theo tiêu chuẩn học thuật hiện đại. Một số tư liệu và cách diễn giải mang dấu ấn rõ rệt của điều kiện nghiên cứu cách đây gần một thế kỷ.
Có lẽ vì vậy mà điều khiến mình chú ý nhất khi đọc Phật giáo đại quan không hẳn là những phần trình bày về giáo lý. Cuốn sách cho thấy một trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX đã tiếp cận Phật giáo như thế nào, lựa chọn điều gì để giải thích, và đâu là những câu hỏi ông cho rằng đáng được đặt ra với người đọc đương thời.
Đọc cuốn sách đôi khi có cảm giác như đang lắng nghe một cuộc đối thoại từ rất xa. Một bên là Phật giáo, với lịch sử kéo dài hàng nghìn năm và ảnh hưởng sâu rộng tới văn hóa Việt Nam. Bên còn lại là một trí thức đầu thế kỷ XX đang cố gắng tiếp cận di sản ấy bằng những phương pháp tư duy mới, trong một thời đại mà mọi giá trị đều đang được nhìn nhận lại.
Đọc theo cách đó, Phật giáo đại quan kể nhiều hơn câu chuyện về Phật giáo. Ẩn phía sau những trang khảo cứu là hình ảnh của một thời đại đang cố gắng hiểu lại chính mình.
Giữa những trang viết về sự tích Phật tổ, về nhân quả, luân hồi hay đời sống tinh thần, người đọc vẫn có thể nhận ra những băn khoăn rất đặc trưng của một thế hệ trí thức đang đứng trước những thay đổi lớn của xã hội. Họ tìm cách hiểu một tôn giáo, đồng thời cũng tìm cách hiểu nền văn hóa mà mình thuộc về, trong lúc những hệ giá trị cũ và mới cùng tồn tại, va chạm và đối thoại với nhau mỗi ngày.
Gần một thế kỷ đã trôi qua kể từ khi Phật giáo đại quan ra đời. Nhiều tranh luận của thời đại ấy đã lùi vào lịch sử. Nhưng câu hỏi làm thế nào để hiểu truyền thống, làm thế nào để đọc lại những di sản tư tưởng của quá khứ và làm thế nào để đối thoại với chúng từ góc nhìn của hiện tại dường như vẫn chưa mất đi ý nghĩa.
Phật giáo đại quan của Phạm Quỳnh sẽ sớm được Nhã Nam phát hành.
Vì sao một trí thức Tây học như Phạm Quỳnh lại dành thời gian để viết một cuốn sách về Phật giáo?
Câu hỏi ấy trở nên thú vị hơn nếu đặt vào bối cảnh thời đại của ông.
Những thập niên đầu thế kỷ XX là giai đoạn xã hội Việt Nam thay đổi với tốc độ chưa từng có. Hệ thống khoa cử Nho học đi đến hồi kết, giáo dục Pháp - Việt mở rộng, báo chí quốc ngữ phát triển mạnh, còn những tư tưởng mới từ châu Âu liên tục được giới thiệu và tranh luận. Trên các diễn đàn trí thức, người ta nói nhiều tới khoa học, tiến bộ, văn minh, dân quyền và con đường phát triển của đất nước.
Trong bối cảnh ấy, việc quay trở lại tìm hiểu Phật giáo thoạt nhìn có vẻ là một lựa chọn đi ngược dòng. Nhưng với nhiều trí thức đương thời, câu chuyện không đơn giản như vậy. Tiếp nhận những tư tưởng mới là một việc. Hiểu lại những gì đã tồn tại hàng trăm năm trong đời sống tinh thần của người Việt lại là một việc khác. Hai việc ấy không nhất thiết đối lập với nhau.
Có lẽ chính từ mối quan tâm đó mà Phật giáo đại quan ra đời.
Đây là một trong những công trình khảo cứu sớm về Phật giáo bằng tiếng Việt, được viết với mục đích giới thiệu một cách có hệ thống về nguồn gốc của đạo Phật, cuộc đời Đức Phật và những nguyên lý nền tảng của Phật giáo nguyên thủy. Đọc cuốn sách hôm nay, người ta dễ nhận ra đây không phải một tác phẩm nghiên cứu theo tiêu chuẩn học thuật hiện đại. Một số tư liệu và cách diễn giải mang dấu ấn rõ rệt của điều kiện nghiên cứu cách đây gần một thế kỷ.
Có lẽ vì vậy mà điều khiến mình chú ý nhất khi đọc Phật giáo đại quan không hẳn là những phần trình bày về giáo lý. Cuốn sách cho thấy một trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX đã tiếp cận Phật giáo như thế nào, lựa chọn điều gì để giải thích, và đâu là những câu hỏi ông cho rằng đáng được đặt ra với người đọc đương thời.
Đọc cuốn sách đôi khi có cảm giác như đang lắng nghe một cuộc đối thoại từ rất xa. Một bên là Phật giáo, với lịch sử kéo dài hàng nghìn năm và ảnh hưởng sâu rộng tới văn hóa Việt Nam. Bên còn lại là một trí thức đầu thế kỷ XX đang cố gắng tiếp cận di sản ấy bằng những phương pháp tư duy mới, trong một thời đại mà mọi giá trị đều đang được nhìn nhận lại.
Đọc theo cách đó, Phật giáo đại quan kể nhiều hơn câu chuyện về Phật giáo. Ẩn phía sau những trang khảo cứu là hình ảnh của một thời đại đang cố gắng hiểu lại chính mình.
Giữa những trang viết về sự tích Phật tổ, về nhân quả, luân hồi hay đời sống tinh thần, người đọc vẫn có thể nhận ra những băn khoăn rất đặc trưng của một thế hệ trí thức đang đứng trước những thay đổi lớn của xã hội. Họ tìm cách hiểu một tôn giáo, đồng thời cũng tìm cách hiểu nền văn hóa mà mình thuộc về, trong lúc những hệ giá trị cũ và mới cùng tồn tại, va chạm và đối thoại với nhau mỗi ngày.
Gần một thế kỷ đã trôi qua kể từ khi Phật giáo đại quan ra đời. Nhiều tranh luận của thời đại ấy đã lùi vào lịch sử. Nhưng câu hỏi làm thế nào để hiểu truyền thống, làm thế nào để đọc lại những di sản tư tưởng của quá khứ và làm thế nào để đối thoại với chúng từ góc nhìn của hiện tại dường như vẫn chưa mất đi ý nghĩa.
Phật giáo đại quan của Phạm Quỳnh sẽ sớm được Nhã Nam phát hành.
