Ở làng Mộ Trạch (Hải Dương), người dân nhiều đời nay vẫn thờ một vị thần mang tên Vũ Huyên. Điều khiến ông được lưu danh không phải một chiến công ngoài trận mạc, mà là ba ván cờ.
Chuyện kể rằng vào thời vua Trần Dụ Tông, triều đình An Nam tiếp một sứ giả phương Bắc. Người này đưa ra lời thách đấu bằng cờ, lấy việc thắng thua làm phép thử cho thực lực của cả một quốc gia. Nhà vua không phải kỳ thủ, triều đình bèn triệu Vũ Huyên, người nổi tiếng giỏi cờ, vào kinh.
Đến sân rồng, Vũ Huyên không ngồi trước bàn cờ. Ông xin đứng sau nhà vua, cầm chiếc lọng che nắng. Trên mặt lọng được khoét một lỗ nhỏ để ánh mặt trời xuyên qua. Mỗi lần xoay lọng, tia sáng lại rơi xuống một ô cờ khác nhau, âm thầm chỉ nước đi. Ba ván cờ kết thúc với phần thắng đều thuộc về An Nam.
Sứ giả trở về nước và được cho là đã tâu rằng một vị vua có thể đánh cờ như vậy hẳn cũng là người không dễ khuất phục trên chiến trường. Ý định đem quân xâm lược vì thế bị gác lại.
Ngày nay, rất khó phân định đâu là lịch sử, đâu là truyền thuyết trong câu chuyện ấy. Nhưng có một sự thật vẫn còn hiện diện ở Mộ Trạch: Vũ Huyên được nhân dân thờ phụng, được triều đình truy phong Thần cứu quốc, trở thành một phần của đời sống tín ngưỡng địa phương.
Từ một con người bước vào ký ức cộng đồng rồi trở thành một vị thần được thờ cúng, Vũ Huyên không phải trường hợp duy nhất. Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nhiều nhân vật có công với làng nước, với nghề nghiệp hoặc với cộng đồng đã đi theo con đường ấy. Những ngôi đình, đền miếu vì thế không chỉ lưu giữ niềm tin, mà còn lưu giữ cả lịch sử và ký ức của một vùng đất.
Đó cũng là một trong những điều Phép thờ cúng của người An Nam giúp người đọc khám phá. Trong công trình khảo cứu của Gustave Dumoutier, người đọc bắt gặp một bức tranh rộng lớn về đời sống tín ngưỡng của người Việt đầu thế kỷ XX: từ các nghi lễ chính thống, việc thờ Phật, Bồ Tát và các vị thần, đến hệ thống thành hoàng và tổ nghề ở khắp các địa phương.
Điều thú vị là bên cạnh những vị thần quen thuộc, Dumoutier còn ghi chép cả việc thờ các tổ nghề rất cụ thể như nghề kim hoàn, đúc đồng, gốm, sơn, in, làm lọng, thêu, thuộc da, y dược và cả tổ nghề đánh cờ. Qua những ghi chép ấy, người đọc có thể hình dung cách người Việt nhìn nhận công lao, tài năng và đóng góp của một con người, rồi gìn giữ ký ức ấy bằng tín ngưỡng qua nhiều thế hệ.
Đọc Phép thờ cúng của người An Nam, mỗi ngôi đình, mỗi sắc phong hay mỗi giai thoại như câu chuyện về Vũ Huyên không còn chỉ là những mảnh ghép rời rạc. Chúng cùng kể một câu chuyện lớn hơn về cách người Việt lưu giữ lịch sử, tôn vinh người có công và xây dựng thế giới tâm linh của mình suốt hàng trăm năm.
