Vì sao Marcus Aurelius luôn nhắc đến cái chết?
Có một điều khá lạ trong Suy Tưởng. Một cuốn sách thường được tìm đến để học cách sống lại liên tục nhắc đến cái chết. Từ những trang đầu đến những quyển sau, Marcus Aurelius nhiều lần quay lại cùng một chủ đề. Nếu chỉ đọc lướt, người ta dễ nghĩ ông bị ám ảnh bởi sự hữu hạn của đời người.
Đọc kỹ hơn mới thấy thứ Marcus Aurelius muốn chống lại không phải cái chết. Ông muốn chống lại một ảo tưởng còn nguy hiểm hơn: con người luôn nghĩ mình vẫn còn rất nhiều thời gian.
Marcus Aurelius viết về cái chết giữa những năm tháng chiến tranh
Phần lớn Suy Tưởng được Marcus Aurelius viết trong thời gian chỉ huy các chiến dịch quân sự ở vùng biên giới phía bắc của Đế chế La Mã, khi chiến tranh và dịch bệnh diễn ra liên tiếp. Cái chết không phải một khái niệm triết học xa xôi. Nó là điều ông chứng kiến gần như mỗi ngày.
Chính bối cảnh ấy giúp lý giải vì sao chủ đề này xuất hiện nhiều lần trong cuốn sách. Marcus Aurelius không nhìn cái chết như một biến cố bất thường cần né tránh bằng mọi giá. Với ông, đó là quy luật mà không ai có thể đứng ngoài. Khi chấp nhận quy luật ấy, câu hỏi quan trọng không còn là làm sao sống lâu hơn, mà là làm sao sống xứng đáng với quãng thời gian mình đang có.
Mỗi lần nhắc đến cái chết, Marcus Aurelius gần như luôn kéo người đọc trở lại hiện tại. Thứ đáng quan tâm không phải ngày cuối cùng sẽ đến khi nào, mà là hôm nay mình đã sử dụng thời gian như thế nào.
"Bạn có thể rời khỏi cuộc sống này ngay lúc này"
Một trong những câu nổi tiếng nhất của Suy Tưởng viết rằng: "Bạn có thể rời khỏi cuộc sống này ngay lúc này. Hãy để suy nghĩ ấy quyết định việc bạn làm, nói và nghĩ."
Điều thú vị nằm ở ba động từ Marcus Aurelius đặt cạnh nhau: làm, nói và nghĩ.
Ông không bắt đầu từ những suy tưởng trừu tượng. Ông bắt đầu từ những việc rất cụ thể của một ngày sống. Mỗi hành động, mỗi lời nói và cả những gì diễn ra trong tâm trí đều nên được soi chiếu bằng ý thức rằng thời gian không phải vô tận.
Nhiều người đọc câu này và nghĩ Marcus Aurelius đang khuyên con người sống trong cảm giác cấp bách. Thực ra, ông đang nhắc một điều khác. Khi biết thời gian có giới hạn, chúng ta sẽ tự nhiên bớt lãng phí nó cho những việc không đáng. Một cơn giận kéo dài nhiều ngày, một cuộc tranh cãi chỉ để hơn thua hay nỗi bận tâm về danh tiếng bỗng trở nên nhỏ hơn rất nhiều.
Cái chết, trong cách nhìn của Marcus Aurelius, không làm cuộc sống u ám hơn. Nó giúp sắp xếp lại thứ tự ưu tiên của cuộc sống.
Chủ nghĩa Khắc kỷ không khuyên con người bi quan
Có người cho rằng các triết gia Khắc kỷ thường xuyên nói về cái chết nên thế giới quan của họ khá u tối.
Nhìn kỹ hơn sẽ thấy điều ngược lại.
Marcus Aurelius không dành nhiều trang để mô tả cái chết. Ông dành nhiều trang để nói về cách sống khi biết mình sẽ chết. Một bên hướng tâm trí về nỗi sợ, bên kia hướng con người về hiện tại.
Đó cũng là lý do Suy Tưởng không khiến người đọc chìm trong cảm giác tuyệt vọng. Cuốn sách liên tục kéo họ trở lại những câu hỏi rất đời thường: việc mình đang làm có thật sự đáng để dành thời gian không, cơn giận này có đáng để mang theo thêm một ngày nữa không, điều mình đang theo đuổi có còn ý nghĩa nếu nhìn từ khoảng cách của cả một đời người?
Marcus Aurelius không đưa ra câu trả lời thay cho độc giả. Ông chỉ thay đổi góc nhìn. Và đôi khi, chỉ một thay đổi trong góc nhìn cũng đủ làm thay đổi cả cách sống.
Vì sao tư tưởng ấy vẫn còn gần gũi sau gần hai nghìn năm?
Thế giới hôm nay khác rất xa La Mã cổ đại, nhưng có một điểm gần như không thay đổi: con người luôn sống với cảm giác mình vẫn còn rất nhiều thời gian. Ta nghĩ ngày mai sẽ gọi cho cha mẹ, tuần sau sẽ xin lỗi một người mình làm tổn thương, tháng tới sẽ bắt đầu đọc cuốn sách đã mua từ lâu, hoặc đợi đến khi công việc bớt bận mới làm điều thật sự quan trọng. Marcus Aurelius không nói rằng ngày mai sẽ không đến. Ông chỉ nhắc rằng không ai biết chắc mình còn bao nhiêu ngày mai. Vì thế, cách tốt nhất để chuẩn bị cho tương lai không phải là liên tục lo lắng về nó, mà là sử dụng thật tốt ngày hôm nay.
Đó cũng là lý do Suy Tưởng vẫn còn sức sống sau gần hai nghìn năm. Cuốn sách không dạy con người cách chết. Nó nhắc chúng ta đừng sống như thể thời gian là vô tận.
Kết
Marcus Aurelius không viết nhiều về cái chết vì ông sợ cái chết.
Ông viết vì không muốn quên rằng thời gian luôn hữu hạn.
Sau gần hai nghìn năm, điều còn ở lại trong Suy Tưởng không phải là cảm giác bi quan về đời người, mà là một câu hỏi rất giản dị: nếu hôm nay không phải một ngày có thể lặp lại, mình sẽ tiếp tục dành nó cho điều gì, và sẽ từ bỏ điều gì?
https://nhanam.vn/suy-tuong
