Năm 1967, nhà phê bình văn học Pháp Roland Barthes công bố một tiểu luận nổi tiếng mang tên Cái chết của tác giả (La Mort de l'Auteur). Trong đó, ông đưa ra một luận điểm từng gây nhiều tranh cãi: khi tác phẩm được công bố, quyền quyết định ý nghĩa của nó không còn thuộc về tác giả nữa.
Theo Barthes, văn bản không phải một thông điệp có sẵn đáp án mà người viết gửi cho người đọc. Ngược lại, mỗi tác phẩm là một không gian mở, nơi vô số cách đọc và diễn giải có thể cùng tồn tại. Ý nghĩa cuối cùng không được tạo ra bởi người viết mà được hình thành trong quá trình đọc.
Nói cách khác, người đọc không phải người tiếp nhận thụ động. Họ là người đồng sáng tạo nên tác phẩm.
Ý niệm này dường như vang vọng trong Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân của Hồ Anh Thái.
Ở trung tâm cuốn tiểu thuyết là một bản thảo bị bỏ quên trong sảnh lễ tân sân bay. Một người đàn ông tình cờ nhặt được nó và bắt đầu đọc. Nhưng càng đi sâu vào câu chuyện, ranh giới giữa người đọc và người viết càng trở nên mơ hồ. Đến một thời điểm, nhân vật nhận ra mình không chỉ là người đọc bản thảo ấy mà còn có thể chính là tác giả của nó.
Chi tiết này trước hết là một thủ pháp tự sự thú vị. Nhưng nhìn từ góc độ lý thuyết văn học, nó còn gợi mở một câu hỏi sâu xa hơn: ai mới thực sự là chủ nhân của một câu chuyện?
Bản thảo trong tiểu thuyết không nằm trong ngăn kéo của người viết. Nó bị bỏ lại ở một nơi công cộng, nơi bất kỳ ai cũng có thể nhặt lên và đọc. Từ khoảnh khắc ấy, văn bản bắt đầu một đời sống khác. Nó không còn thuộc về người đã viết ra nó nữa mà thuộc về những người tiếp xúc với nó, diễn giải nó và gán cho nó những ý nghĩa mới.
Người đàn ông trong sân bay đọc bản thảo theo cách của mình. Nhưng đồng thời, độc giả của cuốn tiểu thuyết cũng đang đọc cả bản thảo lẫn người đàn ông ấy theo cách riêng của họ. Các tầng đọc chồng lên nhau, tạo thành một trò chơi văn học nơi vị trí của tác giả và độc giả liên tục bị hoán đổi.
Điều đáng chú ý là Hồ Anh Thái không biến tiểu thuyết thành một bài giảng lý thuyết. Ông không giải thích Barthes, không tranh luận về cấu trúc luận hay hậu cấu trúc luận. Thay vào đó, ông kể một câu chuyện. Chính trải nghiệm đọc của nhân vật khiến những ý niệm tưởng như rất học thuật trở nên cụ thể và sống động.
Có lẽ vì vậy mà khi khép lại cuốn sách, người đọc khó tránh khỏi cảm giác mình vừa tham gia vào một cuộc chơi. Một cuộc chơi trong đó câu hỏi quan trọng không còn là "tác giả muốn nói gì", mà là "tôi đã đọc câu chuyện này như thế nào".
Và biết đâu, đó mới chính là điều mà mọi tác phẩm văn chương đều hướng tới. Không phải truyền đạt một ý nghĩa cố định, mà mở ra một không gian để mỗi người đọc tự tìm thấy ý nghĩa của riêng mình.
