Có một điều kỳ lạ lặp đi lặp lại trong lịch sử kinh doanh, chính trị và đời sống công chúng.
Những vụ sụp đổ gây sửng sốt nhất thường không xảy ra với những người đang thiếu thốn. Chúng xảy ra với những người dường như đã có mọi thứ.
Một CEO sở hữu khối tài sản hàng chục triệu đô la nhưng vẫn gian lận báo cáo tài chính. Một chính trị gia đang ở đỉnh cao sự nghiệp vẫn chấp nhận những khoản hối lộ không đáng kể so với những gì ông ta đang có. Một nhà quản lý được kính trọng trên toàn thế giới lại đánh đổi danh tiếng nhiều thập niên để lấy một lợi ích ngắn hạn.
Người ngoài thường nhìn những câu chuyện ấy bằng sự khó hiểu. Nếu đã đủ giàu, đủ thành công, đủ quyền lực, họ còn muốn gì nữa?
Chương Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng trong Nghệ thuật phòng ngừa bất hạnh của Rolf Dobelli bắt đầu từ chính câu hỏi ấy.
Nhân vật trung tâm là Rajat Gupta, một trong những nhà quản lý nổi tiếng nhất thế giới đầu thế kỷ XXI. Từ một tư vấn viên trẻ tại McKinsey, ông trở thành người đứng đầu công ty tư vấn quyền lực bậc nhất nước Mỹ, rồi tiếp tục giữ ghế trong hội đồng quản trị của Goldman Sachs, Procter & Gamble và nhiều tập đoàn lớn khác. Ông đã đạt tới vị trí mà phần lớn doanh nhân dành cả đời theo đuổi.
Thế rồi năm 2012, Gupta bị kết án vì cung cấp thông tin nội bộ cho một quỹ đầu cơ.
Đọc câu chuyện này, phản ứng đầu tiên của nhiều người là phán xét. Đó là lòng tham. Đó là sự tha hóa. Đó là một thất bại đạo đức.
Nhưng Dobelli quan tâm tới một câu hỏi khác.
Điều gì diễn ra trong đầu một người như Rajat Gupta trước khi ông ta đưa ra quyết định đó?
Câu hỏi này quan trọng bởi nó chuyển trọng tâm từ cá nhân sang cơ chế. Nếu mọi chuyện chỉ đơn giản là "người xấu làm việc xấu", chúng ta không cần đọc tiếp. Nhưng nếu những quyết định như vậy xuất phát từ những thiên kiến nhận thức mà bất kỳ ai cũng có thể mắc phải, câu chuyện bỗng trở nên đáng lo hơn nhiều.
Dobelli cho rằng con người có xu hướng đánh giá sai giá trị của những gì mình đang sở hữu. Một cơ hội mới thường hấp dẫn hơn những tài sản vô hình đã hiện diện quá lâu trong cuộc sống. Danh tiếng, uy tín, sự tín nhiệm của đồng nghiệp hay vị thế xã hội là những thứ rất khó định giá, vì thế chúng thường bị xem nhẹ. Chúng ta chỉ nhận ra giá trị thực của chúng khi đã đánh mất.
Đó là lý do Warren Buffett từng nhận xét rằng thật điên rồ khi đem thứ mình đang có và thực sự cần ra đánh cược để đổi lấy thứ mình không thực sự cần.
Điều đáng chú ý là Dobelli không dùng câu chuyện Gupta để dạy đạo đức. Ông dùng nó để minh họa cho một nguyên tắc lớn hơn: phần lớn bất hạnh trong đời người không đến từ những biến cố bất ngờ. Chúng đến từ những sai lầm trong tư duy. Những sai lầm ấy thường xuất hiện dưới hình dạng của các quyết định hoàn toàn hợp lý vào thời điểm chúng được đưa ra.
Đó cũng là điểm khiến Nghệ thuật phòng ngừa bất hạnh khác với phần lớn sách phát triển bản thân trên thị trường. Thay vì hứa hẹn thành công, hạnh phúc hay giàu có, Dobelli dành sự chú ý cho mặt còn lại của vấn đề. Ông không hỏi làm thế nào để chiến thắng. Ông hỏi làm thế nào để tránh những cái bẫy khiến con người tự đẩy mình tới thất bại.
Cách tiếp cận ấy nghe có vẻ bi quan. Thực ra nó khá thực tế.
Trong đời sống, chúng ta hiếm khi kiểm soát được mọi điều kiện để thành công. Nhưng chúng ta thường có thể tránh được một số sai lầm đã được lịch sử, tâm lý học và kinh nghiệm con người ghi nhận hàng nghìn lần.
Vì thế, đọc Nghệ thuật phòng ngừa bất hạnh không giống việc tìm kiếm một công thức sống tốt hơn. Nó giống việc đi qua một căn phòng đầy những biển cảnh báo được dựng lên từ các thất bại có thật. Mỗi chương là một lời nhắc nhở rằng điều nguy hiểm nhất thường không xuất hiện với dáng vẻ của nguy hiểm.
Và có lẽ đó là lý do cuốn sách này đáng đọc. Không phải vì nó giúp ta trở nên thông minh hơn người khác, mà vì nó buộc ta đặt một câu hỏi khó chịu hơn nhiều:
Nếu ở trong hoàn cảnh của Rajat Gupta, liệu chúng ta có thực sự chắc chắn mình sẽ hành động khác đi không?
