NỮ DỊCH GIẢ CHUYỂN NGỮ NGUYÊN TÁC ODYSSEY: "TÔI SẼ THẤY RẤT XẤU HỔ NẾU VIẾT BẤT KỲ CHỮ NÀO TRONG CÁI KỊCH BẢN (PHIM) ẤY!"'
Khi đạo diễn Christopher Nolan công bố bom tấn The Odyssey, công chúng từng kỳ vọng đây sẽ là sự kết hợp hoàn hảo giữa điện ảnh đương đại và di sản sử thi cổ đại. Bộ phim nhanh chóng gặt hái doanh thu khổng lồ, khiến các bản dịch của Homer đồng loạt cháy hàng.
Tuy nhiên, với Emily Wilson, nhà cổ điển học nổi tiếng với bản dịch The Odyssey (2017), bộ phim lại là một nỗi thất vọng lớn.
Bản dịch The Odyssey (2017) của Emily Wilson được coi là cột mốc mang tính cách mạng trong giới cổ điển học, bởi bà đã kiên quyết bóc tách từng lớp "bụi thời gian" cùng những định kiến thời Victoria để trả lại cho Homer một diện mạo chân thực, trần trụi và gãy gọn nhất. Điều này thể hiện ở tư duy dịch thuật chính xác đến tận cùng về mặt lịch sử, văn hóa lẫn cấu trúc thơ.
Sự tỉ mỉ này thể hiện rõ qua cách bà dịch địa vị xã hội của các nhân vật. Nếu như nhiều bản dịch tiếng Anh truyền thống thường chọn những từ ngữ mang sắc thái nhẹ nhàng như "maids" (người giúp việc) hay "servants" (gia nhân) để chỉ những người phụ nữ bị giữ trong dinh thự của Odysseus, thì Wilson dịch thẳng họ là "slaves" (nô lệ).
Trong tiếng Hy Lạp cổ, danh từ dmōiai chỉ những người bị bắt giữ và hoàn toàn thuộc sở hữu của chủ nhà. Việc dùng từ "nô lệ" không chỉ dũng cảm lột bỏ cái nhìn "tô hồng" xã hội Hy Lạp cổ đại theo tiêu chuẩn đạo đức Ki-tô giáo hay thời Victoria, mà còn trả lại đúng bản chất tàn khốc của thực tế lịch sử mà Homer đã ghi lại.
Song song với việc gọi đúng tên sự thật, Wilson còn cực kỳ cẩn trọng trong việc loại bỏ các từ ngữ mang định kiến giới tính do các nam dịch giả thế hệ trước tự ý cài cắm. Khi diễn tả đoạn Odysseus trừng phạt những nữ nô lệ lỡ ăn ngủ với kẻ cầu hôn (suitors), không ít dịch giả quá khứ đã tự tiện thêm vào những từ lăng mạ như "sluts" hay "whores" (lẳng lơ, đĩ bợm).
Wilson kiên quyết loại bỏ toàn bộ những từ miệt thị này, bởi trong văn bản gốc của Homer hoàn toàn không tồn tại chúng. Bà giữ nguyên góc nhìn trung tính của tác giả cổ đại, từ chối áp đặt định kiến của thế giới hiện đại lên thân phận người phụ nữ Hy Lạp.
Khác biệt mang tính kỹ thuật sâu sắc nhất của Wilson nằm ở cấu trúc và nhịp điệu thơ. Trong khi các bản dịch cũ thường phóng tác tự do, kéo dài dung lượng gấp rưỡi hoặc gấp đôi số dòng nguyên tác để dung nạp những tính từ hoa mỹ, giả cổ, thì Wilson chọn lối đi khắc nghiệt hơn: khớp 1-1 từng dòng thơ.
Bản Hy Lạp có bao nhiêu dòng, bản của bà có bấy nhiêu dòng. Để tái tạo nhịp dactyl (dactylic hexameter) nguyên bản trên nền tiếng Anh, bà sử dụng thể thơ năm tiết iamb (iambic pentameter), vốn là nhịp thơ Shakespearean nhằm giữ trọn vẹn tốc độ dồn dập, gãy gọn và tính chất kể chuyện truyền miệng đặc trưng của sử thi.
Sau cùng, tư duy dịch thuật tôn trọng bản gốc của Wilson được cô đọng trong cách bà định danh nhân vật (epithets). Với từ Polytropos mở đầu để mô tả Odysseus, thay vì dịch thành "man of twists and turns" (người lắm gian truân) hay "resourceful man" (người lắm mưu mẹo) như lối cũ, bà chuyển ngữ thành "a complicated man" (một người đàn ông phức tạp).
Đây là từ ngữ lột tả trọn vẹn bản chất hai mặt của nhân vật: vừa mưu trí vừa tàn nhẫn, vừa là nạn nhân vừa là kẻ gây ra bi kịch. Tương tự, với Penelope, khi văn bản Hy Lạp dùng từ pachus để tả bàn tay bà, các bản cũ thường lảng tránh hoặc sửa thành "bàn tay đẹp", còn Wilson giữ đúng nghĩa nguyên bản là bàn tay "dày, khỏe, tràn đầy sức mạnh", khắc họa chính xác hình ảnh một người phụ nữ thực tế phải tự tay quán xuyến, chèo chống cả một gia tài suốt 20 năm dài đẵng đẵng.
Chính vì tinh thần cẩn trọng đó, Wilson không giấu nổi sự thất vọng trước phiên bản điện ảnh của Nolan. Bà thẳng thắn chỉ trích bộ phim "thiếu chiều sâu tâm lý, cảm xúc, chính trị và đạo đức" và "không có điều gì thuyết phục để nói về thời gian, ký ức hay chiến tranh".
Dù Nolan từng sử dụng câu mở đầu trong bản dịch của bà ("Tell me about a complicated man") làm nguồn cảm hứng, Wilson vẫn nhận xét kịch bản phim rất tệ hại, thậm chí còn tuyên bố:
"Tôi sẽ thấy xấu hổ nếu viết bất kỳ phần nào của kịch bản này."
Dù vậy, bà vẫn ghi nhận việc bộ phim tạo ra cú hích lớn, giúp các bản dịch sử thi "bay khỏi kệ sách" và đưa khán giả quay lại rạp.
Màn phê bình gay gắt này lập tức vấp phải phản ứng từ nhà văn nổi tiếng Joyce Carol Oates trên mạng xã hội X. Oates cho rằng Wilson đã quá thiếu tinh tế và mang thái độ công kích gay gắt thay vì tranh luận văn minh. Oates nhấn mạnh:
"Người ta kỳ vọng một dịch giả có sự tôn trọng hơn với những người đang có thiện chí (chuyển thể) tác phẩm giống như mình!"
Oates cũng nhắc nhở rằng chính Wilson là người hưởng lợi lớn khi doanh số bán sách dịch tăng vọt nhờ hiệu ứng từ bộ phim. Trước đó, chính Oates cũng từng so sánh phim của Nolan với bản truyền hình năm 1997 và cho rằng bản cũ có "cách thể hiện thú vị hơn nhiều" về mối quan hệ giữa Circe và Odysseus.
Cuộc tranh luận giữa một nữ dịch giả kiên quyết bảo vệ linh hồn nguyên tác và một nhà văn coi trọng sự tôn trọng trong sáng tạo nghệ thuật đã mở ra câu hỏi lớn cho điện ảnh đương đại: khi phóng tác một kiệt tác kinh điển, điện ảnh chỉ nên dừng lại ở sự minh họa bề nổi hoành tráng, hay bắt buộc phải gánh vác trọn vẹn sức nặng chiều sâu của nguyên tác?
Còn bạn thì sao? Cùng chia sẻ nhé!
