NHỮNG SỰ TỒN TẠI PHI LÝ
Trong “Lược sử văn chương”, John Sutherland cho thấy văn chương không chỉ là lịch sử của những tác phẩm, nhà văn hay trào lưu, mà còn là lịch sử của những câu hỏi con người không ngừng đặt ra về chính mình. Nhìn từ góc độ ấy, sự tồn tại phi lý trong văn chương hiện đại không đơn thuần là những tình huống kỳ quặc được sáng tạo để gây bất ngờ. Nó phản ánh một cảm giác sâu xa hơn: con người sống trong một thế giới mà những quy luật tưởng như hợp lý đôi khi lại không thể giải thích được thân phận của chính mình.
Kafka là một trong những người đã biến cảm giác ấy thành thế giới nghệ thuật đặc trưng. Trong Hóa thân, Gregor Samsa đột nhiên biến thành một sinh vật kỳ dị nhưng điều đáng sợ không nằm ở bản thân sự biến đổi. Điều đáng sợ hơn là sau biến cố ấy, cuộc sống vẫn tiếp tục vận hành gần như bình thường: công việc, tiền bạc, trách nhiệm gia đình, những kỳ vọng của người khác vẫn tồn tại. Gregor không có cơ hội hỏi tại sao mình biến thành côn trùng; cũng chẳng ai thật sự quan tâm đến câu hỏi ấy. Biến cố phi lý vì thế lại được đặt giữa một đời sống rất đỗi quen thuộc. Chính sự đối lập ấy tạo nên cảm giác bất an: đôi khi thế giới không cần phải sụp đổ mới trở nên đáng sợ; chỉ cần những điều vô nghĩa xảy ra trong khi mọi người vẫn cư xử như thể chúng hoàn toàn bình thường.
Điều tương tự xuất hiện trong “Vụ án”. Josef K. bị bắt vào đúng ngày sinh nhật nhưng không được biết mình phạm tội gì. Anh cố tìm kiếm lời giải thích, tìm đến luật pháp, những người có quyền lực và các thủ tục hành chính, nhưng càng tìm kiếm, anh càng bị cuốn sâu vào một hệ thống không thể hiểu nổi. Ở đây, cái phi lý không phải là một thế giới hoàn toàn không có trật tự. Trái lại, đó là một thế giới có quá nhiều quy tắc nhưng con người lại không thể nắm được logic vận hành của chúng. Chính vì vậy, Kafka tạo ra một nghịch lý đáng sợ: con người càng cố gắng lý giải thế giới bằng lý trí, thế giới càng trở nên khó hiểu.
Nếu Kafka đặt con người trước một thế giới phi lý, Albert Camus lại đưa câu hỏi ấy vào bên trong ý thức con người. Với Camus, cái phi lý không đơn giản đồng nghĩa với việc thế giới không có lý do tồn tại. Nó xuất hiện từ sự va chạm giữa khát vọng tìm kiếm ý nghĩa của con người và sự im lặng của thế giới trước khát vọng ấy. Con người muốn biết mình sống để làm gì, muốn tìm một trật tự, một mục đích, một lời giải thích; nhưng vũ trụ không đưa ra câu trả lời tương xứng. Chính khoảng cách ấy tạo nên cảm thức phi lý.
Trong ‘Người xa lạ”, Meursault trở thành một hình tượng tiêu biểu cho tình trạng ấy. Anh không phản ứng với thế giới theo những khuôn mẫu cảm xúc mà xã hội mong đợi. Cái chết của mẹ, tình yêu, hôn nhân hay bản án dành cho chính mình đều được anh tiếp nhận bằng một thái độ lạnh và xa cách. Nhưng điều khiến nhân vật trở nên đáng suy nghĩ không phải là việc Meursault “khác người”. Qua anh, Camus đặt ra một câu hỏi khó chịu hơn: liệu những ý nghĩa mà con người vẫn tin tưởng có thực sự tự nhiên, hay phần lớn chúng được tạo nên bởi những quy ước mà xã hội buộc chúng ta phải tuân theo?
Từ Kafka đến Camus, cái phi lý vì thế không phải sự phủ nhận hiện thực mà là một cách nhìn hiện thực từ phía đối nghịch với những gì ta thường gọi là “hợp lý”. Một công việc lặp đi lặp lại mỗi ngày có thể hoàn toàn bình thường, nhưng khi con người bất chợt tự hỏi mình đang sống vì điều gì, sự bình thường ấy có thể trở nên xa lạ. Một hệ thống pháp luật có thể vận hành theo những quy trình chặt chẽ, nhưng nếu cá nhân không bao giờ biết mình bị xét xử vì điều gì, tính hợp lý của hệ thống ấy lập tức trở thành một câu hỏi. Một đời người có thể trôi qua theo trình tự sinh ra, lớn lên, làm việc và chết đi, nhưng khi đặt câu hỏi về ý nghĩa của toàn bộ hành trình ấy, con người lại chạm vào khoảng trống mà không phải lúc nào lý trí cũng có thể lấp đầy.
Đó cũng là lý do văn chương phi lý vẫn có sức sống lâu dài. Nó không cung cấp cho con người một đáp án dễ chịu. Kafka để những nhân vật của mình mắc kẹt trong mê cung không lối thoát; Camus không phủ nhận sự phi lý mà tìm cách đối diện với nó. Trong tư tưởng Camus, nhận thức về cái phi lý không nhất thiết dẫn đến sự đầu hàng. Trái lại, từ việc ý thức rằng cuộc đời không trao sẵn một ý nghĩa tuyệt đối, con người có thể tự lựa chọn cách sống và chịu trách nhiệm về lựa chọn ấy.
Có lẽ đây chính là nghịch lý đẹp nhất của văn chương phi lý: những điều tưởng như vô lý nhất đôi khi lại nói đúng nhất về đời sống con người. Kafka khiến ta nhận ra cảm giác bất lực trước những hệ thống mà mình không thể hiểu; Camus khiến ta đối diện với khoảng trống ý nghĩa nằm phía sau những thói quen tưởng như hiển nhiên. Một người hóa thành côn trùng, một người bị xét xử mà không biết tội danh, một con người đứng trước sự im lặng của vũ trụ, tất cả đều là những hình ảnh xa lạ, nhưng cảm giác cô độc, hoang mang, bất lực và khao khát tìm kiếm ý nghĩa mà chúng gợi ra lại vô cùng quen thuộc.
Văn chương, bởi thế, không phải lúc nào cũng cần làm cho thế giới trở nên dễ hiểu hơn. Đôi khi nhiệm vụ của nó là khiến chúng ta đủ tỉnh táo để nhận ra rằng đằng sau những điều được gọi là “bình thường” vẫn tồn tại vô số câu hỏi chưa có lời giải. Giống như John Sutherland có viết:
“Văn học, ở mọi nơi và mọi thời, luôn đa dạng. Không có chiếc khuôn nào có thể bao chứa tất cả.”
