Sân bay là một nơi đặc biệt.
Đó là nơi người ta đến rồi đi. Nơi những cuộc gặp gỡ chỉ kéo dài vài phút và những cuộc chia tay đôi khi kéo dài nhiều năm. Một không gian quá độ, nơi con người luôn ở giữa hai hành trình, giữa nơi mình vừa rời khỏi và nơi mình sắp đặt chân đến.
Trong tiểu thuyết mới Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân, Hồ Anh Thái chọn chính một không gian như vậy để mở đầu câu chuyện.
Nhân vật trung tâm là một người đàn ông mắc kẹt trong sân bay. Những chuyện tưởng như vụn vặt liên tiếp xảy ra: hành lý quá cân, tranh cãi với nhân viên hàng không, những nhầm lẫn về giờ giấc, những cuộc trò chuyện thoáng qua với người lạ. Bằng giọng văn hóm hỉnh quen thuộc, Hồ Anh Thái biến sân bay thành một sân khấu thu nhỏ của đời sống hiện đại, nơi đủ kiểu người và đủ kiểu tính cách va chạm với nhau.
Nhưng đằng sau lớp hài hước ấy là một cảm giác khác: nhân vật dường như đang trượt khỏi hiện tại. Anh liên tục lỡ nhịp với thời gian, liên tục bị đẩy vào trạng thái chờ đợi. Và chính trong khoảng thời gian lơ lửng ấy, anh tình cờ đọc được một bản thảo bị bỏ quên trong sảnh lễ tân.
Từ đây, cuốn tiểu thuyết mở ra một thế giới khác.
Nếu sân bay là không gian của sự dịch chuyển, thì bản thảo ấy lại là cánh cửa dẫn ngược về lịch sử. Từ năm 1949 đến những năm đầu thế kỷ XXI, người đọc theo chân ba thế hệ phụ nữ trong một gia đình, đi qua những biến động lớn của đất nước và những biến động không kém phần dữ dội trong đời sống riêng tư.
Người phụ nữ đầu tiên là một tiểu thư Hà Nội lưu lạc trong kháng chiến. Khi trở về thành phố, cuộc đời bà rẽ sang những hướng không ai có thể lường trước. Những biến cố lịch sử không chỉ thay đổi hoàn cảnh sống mà còn buộc bà phải thay đổi chính mình. Từ một cô gái được nuôi dưỡng trong khuôn phép của một gia đình thị dân, bà trở thành một người phụ nữ sắc sảo, thực dụng và biết cách tồn tại trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Thế hệ tiếp theo lớn lên giữa những năm tháng chiến tranh chống Mỹ. Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động ấy, Hồ Anh Thái không chỉ kể về thời cuộc mà còn đặc biệt quan tâm đến những rung động riêng tư của con người. Những cảm xúc tuổi trẻ, những mối tình dang dở, những lựa chọn cá nhân hiện lên như một phần không thể tách rời của lịch sử.
Đến thế hệ thứ ba, câu chuyện dịch chuyển sang nước Mỹ. Ở đây, những câu hỏi về căn cước trở nên nổi bật hơn bao giờ hết. Một người mang trong mình ký ức gia đình Việt Nam sẽ nhìn nhận bản thân như thế nào giữa một xã hội khác? Liệu quá khứ có còn đủ sức định hình hiện tại, hay nó chỉ còn là những mảnh ký ức xa xôi được truyền lại qua lời kể?
Qua ba thế hệ phụ nữ, Hồ Anh Thái không chỉ dựng lại hơn nửa thế kỷ lịch sử Việt Nam. Điều ông thực sự quan tâm là cách lịch sử đi vào đời sống con người. Những cuộc chiến tranh, những cuộc di cư, những thay đổi xã hội lớn lao cuối cùng đều để lại dấu vết trên số phận của từng cá nhân cụ thể.
Điều đáng chú ý là Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân không được kể theo lối tiểu thuyết lịch sử quen thuộc. Hồ Anh Thái lựa chọn cấu trúc truyện lồng trong truyện, một dạng siêu hư cấu (metafiction), nơi câu chuyện về người đàn ông ở sân bay và câu chuyện trong bản thảo liên tục soi chiếu lẫn nhau. Quá khứ và hiện tại, lịch sử và ký ức, thực tại và hư cấu không ngừng đan xen.
Sự lựa chọn này không phải ngẫu nhiên. Trong một thế giới mà con người ngày càng dịch chuyển nhiều hơn, nơi những sân bay trở thành một phần quen thuộc của đời sống, câu hỏi về nguồn gốc, ký ức và căn cước có lẽ cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chúng ta đến từ đâu? Điều gì còn ở lại khi thời gian trôi qua? Và lịch sử tiếp tục sống trong mỗi con người bằng cách nào?
Là nhà văn đồng thời là nhà ngoại giao từng sống và làm việc ở nhiều quốc gia, Hồ Anh Thái từ lâu đã quan tâm đến những câu chuyện về dịch chuyển, giao thoa văn hóa và những va chạm giữa các thế giới khác nhau. Trong Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân, những mối quan tâm ấy tiếp tục được triển khai nhưng với quy mô rộng hơn, trải dài qua nhiều thế hệ và nhiều thời kỳ lịch sử.
Một bản thảo bị bỏ quên trong sảnh lễ tân. Một người đàn ông mắc kẹt giữa những chuyến bay. Và từ đó mở ra câu chuyện về hơn nửa thế kỷ lịch sử Việt Nam.
Có lẽ đó cũng là cách Hồ Anh Thái nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ nằm trong sách giáo khoa hay những cột mốc lớn. Nó tồn tại trong ký ức gia đình, trong những lựa chọn cá nhân, trong những cuộc gặp gỡ tình cờ, và đôi khi, trong cả những bản thảo bị bỏ quên ở một góc sân bay nào đó.
