Marcus Aurelius là ai? Vì sao những ghi chép không dành cho ai lại trở thành một cuốn sách kinh điển?
Marcus Aurelius là ai?
Marcus Aurelius (121–180 SCN) là Hoàng đế La Mã, một trong những đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa Khắc kỷ và là tác giả của Suy tưởng (Meditations). Ông trị vì Đế chế La Mã từ năm 161 đến năm 180, trong giai đoạn phải đối mặt với chiến tranh, dịch bệnh và nhiều biến động chính trị. Dù vậy, điều khiến tên tuổi Marcus Aurelius vượt qua giới hạn của lịch sử không phải những chiến thắng quân sự hay quyền lực của một vị hoàng đế, mà là một cuốn sách ông chưa từng có ý định xuất bản.
Đó cũng là điểm đặc biệt nhất của Marcus Aurelius.
Một cuốn sách không được viết cho độc giả
Khác với hầu hết các tác phẩm triết học nổi tiếng, Suy tưởng không được viết để giảng dạy hay thuyết phục bất kỳ ai. Marcus Aurelius ghi lại những suy nghĩ của mình như một cách tự nhắc nhở bản thân giữa những năm tháng trị vì đầy áp lực. Ông viết bằng tiếng Hy Lạp, ngôn ngữ quen thuộc của triết học thời ấy, và không đặt tên cho tác phẩm. Nhan đề Meditations hay Suy tưởng chỉ xuất hiện nhiều thế kỷ sau.
Có lẽ chính vì không hướng tới độc giả mà cuốn sách giữ được sự chân thật rất hiếm gặp. Marcus Aurelius không cố tỏ ra thông thái. Ông tự phê bình chính mình nhiều hơn là khuyên bảo người khác. Có lúc ông nhắc mình đừng nổi nóng, có lúc tự nhắc phải khiêm tốn trước danh vọng, cũng có lúc viết về cái chết như một phần tự nhiên của đời sống.
Một vị hoàng đế sống đúng vào thời kỳ khó khăn nhất
Marcus Aurelius thường được nhắc đến như vị hoàng đế cuối cùng trong nhóm Ngũ Hiền Đế của La Mã. Triều đại của ông không hề yên bình. Đế chế phải đối mặt với các cuộc chiến tranh Marcomannic ở biên giới phía bắc, đồng thời chịu ảnh hưởng nặng nề của dịch bệnh Antonine. Chính trong những năm tháng ấy, Marcus Aurelius vẫn duy trì thói quen ghi chép và tự kiểm điểm bản thân.
Chi tiết này giúp người đọc hiểu vì sao Suy tưởng không phải những suy ngẫm được viết trong thư phòng yên tĩnh. Đó là những dòng ghi chép của một con người vừa phải đưa ra những quyết định ảnh hưởng đến cả đế chế, vừa cố giữ cho mình không bị cuốn theo giận dữ, tham vọng hay tuyệt vọng.
Vì sao Marcus Aurelius vẫn được đọc hôm nay?
Hai nghìn năm đã trôi qua, nhưng những câu hỏi Marcus Aurelius đặt ra vẫn chưa cũ.
Làm sao giữ bình tĩnh trước những người khó chịu?
Điều gì thật sự nằm trong khả năng kiểm soát của mỗi người?
Danh vọng có đáng để đánh đổi sự bình an trong tâm trí?
Phải sống thế nào khi biết thời gian của mình là hữu hạn?
Người đọc tìm đến Marcus Aurelius hôm nay không phải để học cách cai trị một đế chế. Họ tìm thấy trong những ghi chép ấy một cuộc đối thoại rất thành thật giữa một con người với chính mình. Khoảng cách hai nghìn năm dường như thu hẹp lại khi nhận ra những điều khiến một vị hoàng đế trăn trở cũng không khác nhiều so với những điều khiến chúng ta bận lòng mỗi ngày.
Kết
Marcus Aurelius là một nhân vật hiếm gặp trong lịch sử. Ông vừa là Hoàng đế La Mã, vừa là người thực hành chủ nghĩa Khắc kỷ trong chính đời sống của mình. Nhưng có lẽ di sản lớn nhất mà ông để lại không phải một chiến thắng quân sự hay một cải cách chính trị, mà là những trang ghi chép riêng chưa từng được viết để nổi tiếng.
Đó cũng là lý do Suy tưởng vẫn tiếp tục được đọc sau gần hai nghìn năm. Người ta không tìm thấy trong cuốn sách những lời hứa hẹn về thành công hay hạnh phúc. Họ bắt gặp một con người luôn cố gắng sống tốt hơn mỗi ngày, và có lẽ chính sự chân thành ấy mới là điều khiến Marcus Aurelius chưa bao giờ trở nên xa cách với độc giả hiện đại.
