Hầu hết chúng ta đều tin rằng mình là người tử tế.
Và cũng chính vì vậy, ít ai nghĩ rằng bản thân có thể trở thành một phần của những hành vi gây tổn thương cho người khác.
Nhưng lịch sử cho thấy một sự thật đáng suy ngẫm: những cuộc săn lùng phù thủy, những phong trào cực đoan hay những chiến dịch bài trừ tập thể thường không bắt đầu từ những người tin rằng mình đang làm điều xấu. Trái lại, chúng thường được thúc đẩy bởi những người tin rằng mình đang đứng về phía chính nghĩa.
Trong Vạch trần bản chất nhân tính, Tachibana Akira dành sự quan tâm đặc biệt cho hiện tượng mà ngày nay chúng ta gọi là “văn hóa tẩy chay”.
Khi một người nổi tiếng bị phát hiện có phát ngôn không phù hợp trong quá khứ, khi một nghệ sĩ vướng bê bối, hay khi một cá nhân bị cộng đồng mạng xác định là đã làm điều sai trái, phản ứng đầu tiên thường là phẫn nộ. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu.
Nhưng vấn đề không dừng ở sự phẫn nộ.
Điều đáng chú ý là cảm giác dễ chịu xuất hiện ngay sau đó.
Cảm giác mình đang đứng về phía đúng. Cảm giác mình thuộc về nhóm những người chính trực. Cảm giác mình đang góp phần trừng phạt cái ác.
Theo Tachibana Akira, đây chính là điểm khiến văn hóa tẩy chay trở nên hấp dẫn.
Con người luôn muốn khẳng định giá trị bản thân. Thông thường, điều đó đòi hỏi nỗ lực: học tập để giỏi hơn, làm việc để thành công hơn, hoặc xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp hơn. Nhưng còn một con đường khác nhanh hơn nhiều: khẳng định ưu thế đạo đức.
Khi lên án một người bị xem là sai trái, chúng ta đồng thời ngầm khẳng định mình đang ở vị trí đúng đắn hơn họ.
Trong thời đại mạng xã hội, quá trình ấy diễn ra dễ dàng chưa từng có. Chỉ một bình luận, một lượt chia sẻ hay một bài đăng cũng có thể đem lại cảm giác mình đang tham gia vào một cuộc chiến vì công lý.
Vấn đề là ở chỗ, càng tin rằng mình đại diện cho công lý, chúng ta càng ít có xu hướng nghi ngờ chính mình.
Một câu hỏi quan trọng dần biến mất:
Liệu tôi đang tìm kiếm công bằng, hay tôi đang tận hưởng cảm giác được đứng ở vị trí phán xét?
Tachibana Akira không phủ nhận sự cần thiết của trách nhiệm xã hội. Ông cũng không cho rằng mọi hành vi sai trái đều nên được bỏ qua.
Điều ông cảnh báo là một trạng thái tâm lý khác: khi mục tiêu không còn là sửa chữa hay thay đổi, mà trở thành việc loại bỏ, làm nhục hoặc hủy hoại đối phương.
Khi ấy, công lý không còn là phương tiện để cải thiện xã hội. Nó trở thành một nguồn khoái cảm.
Và đó có lẽ là thời điểm nguy hiểm nhất.
Bởi một xã hội không chỉ trở nên khó sống vì những người làm điều xấu. Nó cũng có thể trở nên khó sống khi ngày càng nhiều người tin rằng mình luôn đúng.
Từ hiện tượng tẩy chay trên mạng xã hội đến những xung đột trong đời sống thường ngày, Vạch trần bản chất nhân tính liên tục đặt ra những câu hỏi như vậy. Không phải để bênh vực cái sai, mà để nhắc chúng ta rằng hiểu con người luôn khó hơn việc phán xét con người.
Và đôi khi, điều cần cảnh giác nhất không phải là cái ác hiển hiện, mà là những khoái cảm đạo đức đang âm thầm vận hành bên trong mỗi chúng ta.
