Hầu hết chúng ta đều từng trải qua cảm giác loay hoay khi học một kỹ năng mới. Những ngày đầu tập đi xe đạp, bạn cố nhớ từng hướng dẫn: giữ thăng bằng thế nào, đạp chân ra sao, đánh lái khi nào. Học bơi cũng vậy. Bạn cố gắng thực hiện chính xác từng động tác đã được chỉ dẫn nhưng vẫn có thể liên tục thất bại.
Thế nhưng đến một thời điểm nào đó, mọi thứ bỗng trở nên tự nhiên. Bạn chỉ việc nhảy lên xe và đi. Bạn xuống nước và bơi. Không còn phải căng thẳng suy nghĩ về từng động tác nữa.
Hiện tượng này thường được gọi là quy luật của sự cố gắng ngược (The Backwards Law): càng cố gắng kiểm soát một cách ý thức, đôi khi chúng ta lại càng xa rời kết quả mong muốn.
Triết gia và nhà văn người Anh Aldous Huxley từng diễn giải điều này bằng một nhận xét nổi tiếng:
“Càng cố làm điều gì đó một cách ý thức, cơ hội thành công của ta càng thấp hơn. Sự thông tuệ và kết quả chỉ đến với những ai hiểu được nghệ thuật nghịch lý giữa làm và không làm, giữa hoạt động và nghỉ ngơi.”
Thế nhưng đến một thời điểm nào đó, mọi thứ bỗng trở nên tự nhiên. Bạn chỉ việc nhảy lên xe và đi. Bạn xuống nước và bơi. Không còn phải căng thẳng suy nghĩ về từng động tác nữa.
Hiện tượng này thường được gọi là quy luật của sự cố gắng ngược (The Backwards Law): càng cố gắng kiểm soát một cách ý thức, đôi khi chúng ta lại càng xa rời kết quả mong muốn.
Triết gia và nhà văn người Anh Aldous Huxley từng diễn giải điều này bằng một nhận xét nổi tiếng:
“Càng cố làm điều gì đó một cách ý thức, cơ hội thành công của ta càng thấp hơn. Sự thông tuệ và kết quả chỉ đến với những ai hiểu được nghệ thuật nghịch lý giữa làm và không làm, giữa hoạt động và nghỉ ngơi.”
Từ rất lâu trước Huxley, tư tưởng này cũng đã xuất hiện trong triết học phương Đông qua khái niệm “vô vi” của Lão Tử. “Vô vi” không có nghĩa là không làm gì cả, mà là không cưỡng ép, không hành động trái với quy luật tự nhiên của sự vật. Có những lúc dừng lại, quan sát hoặc chờ thời điểm thích hợp lại là lựa chọn sáng suốt hơn việc cố lao về phía trước bằng mọi giá.
Nếu Huxley bàn về sự phản tác dụng của việc quá cố gắng, thì nhà giáo dục Laurence J. Peter lại tiếp cận vấn đề từ môi trường công việc. Trong nguyên lý nổi tiếng mang tên mình, Peter cho rằng con người thường có xu hướng liên tục tìm kiếm những vị trí cao hơn. Tuy nhiên, không phải lúc nào sự thăng tiến cũng đồng nghĩa với việc phù hợp hơn. Đôi khi, một người có thể được đề bạt đến vị trí vượt quá năng lực thực tế của mình và rồi mắc kẹt ở đó.
Trong trường hợp ấy, càng cố gắng bằng những cách cũ, họ càng dễ đi xa khỏi những thế mạnh vốn có. Nỗ lực không còn mang lại hiệu quả như trước, thậm chí còn khiến sai lầm chồng chất thêm.
Nếu Huxley bàn về sự phản tác dụng của việc quá cố gắng, thì nhà giáo dục Laurence J. Peter lại tiếp cận vấn đề từ môi trường công việc. Trong nguyên lý nổi tiếng mang tên mình, Peter cho rằng con người thường có xu hướng liên tục tìm kiếm những vị trí cao hơn. Tuy nhiên, không phải lúc nào sự thăng tiến cũng đồng nghĩa với việc phù hợp hơn. Đôi khi, một người có thể được đề bạt đến vị trí vượt quá năng lực thực tế của mình và rồi mắc kẹt ở đó.
Trong trường hợp ấy, càng cố gắng bằng những cách cũ, họ càng dễ đi xa khỏi những thế mạnh vốn có. Nỗ lực không còn mang lại hiệu quả như trước, thậm chí còn khiến sai lầm chồng chất thêm.
Từ góc nhìn đó, “quy luật của sự cố gắng ngược” cũng có thể giúp chúng ta nhìn lại mối quan hệ giữa chăm chỉ và nghỉ ngơi.
Khi chỉ tập trung vào một hướng duy nhất, con người rất dễ mắc kẹt trong những giới hạn của bản thân. Thay vì chỉ cố gắng nhiều hơn, đôi khi cần dành thời gian quan sát lại vị trí mình đang đứng, đánh giá những kỹ năng còn thiếu và nhận diện những điểm yếu chưa được khắc phục.
Mặt khác, khi đã rơi vào trạng thái kiệt sức, việc tiếp tục ép bản thân cố gắng thường không mang lại kết quả tốt hơn. Sự mệt mỏi kéo dài có thể ảnh hưởng đến hiệu suất công việc, các mối quan hệ và cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Trong những thời điểm như vậy, điều cần thiết không phải là tăng tốc mà là chậm lại, phục hồi năng lượng và tìm lại sự cân bằng.
Biết khi nào cần nỗ lực và khi nào cần dừng lại có lẽ cũng là một kỹ năng quan trọng không kém sự chăm chỉ.
Bạn đọc có thể tìm thấy thêm nhiều góc nhìn thú vị về hai khái niệm “chăm” và “lười”, cũng như những nghịch lý trong cách con người làm việc và nghỉ ngơi, trong cuốn sách Hãy chăm lười lên của tác giả Nguyễn Thành Long.
Khi chỉ tập trung vào một hướng duy nhất, con người rất dễ mắc kẹt trong những giới hạn của bản thân. Thay vì chỉ cố gắng nhiều hơn, đôi khi cần dành thời gian quan sát lại vị trí mình đang đứng, đánh giá những kỹ năng còn thiếu và nhận diện những điểm yếu chưa được khắc phục.
Mặt khác, khi đã rơi vào trạng thái kiệt sức, việc tiếp tục ép bản thân cố gắng thường không mang lại kết quả tốt hơn. Sự mệt mỏi kéo dài có thể ảnh hưởng đến hiệu suất công việc, các mối quan hệ và cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Trong những thời điểm như vậy, điều cần thiết không phải là tăng tốc mà là chậm lại, phục hồi năng lượng và tìm lại sự cân bằng.
Biết khi nào cần nỗ lực và khi nào cần dừng lại có lẽ cũng là một kỹ năng quan trọng không kém sự chăm chỉ.
Bạn đọc có thể tìm thấy thêm nhiều góc nhìn thú vị về hai khái niệm “chăm” và “lười”, cũng như những nghịch lý trong cách con người làm việc và nghỉ ngơi, trong cuốn sách Hãy chăm lười lên của tác giả Nguyễn Thành Long.
