KEIGO ĐÃ GỬI GẮM ĐIỀU GÌ TRONG CÁI TÊN TOKIO?
Nhắc đến Higashino Keigo, độc giả thường nghĩ ngay đến những án mạng phòng kín hay những thủ pháp suy luận lạnh lùng. Thế nhưng, với tác phẩm Tokio (Thời sinh), nhà văn lại rẽ hướng sang một câu chuyện vượt ranh giới viễn tưởng để chạm tới những giá trị nhân văn. Tuy nhiên, sẽ là một sự giản lược nếu ta chỉ đọc Tokio như một tác phẩm cảm động về tình phụ tử. Ở tầng sâu nhất của văn bản, đây là một nỗ lực đầy triết lý nhằm tái kiến tạo ý niệm gia đình trong bối cảnh mô hình ie (gia tộc/gia trưởng) truyền thống không còn đủ sức giải thích và nâng đỡ các quan hệ cốt lõi của xã hội Nhật Bản đương đại.
Trong cấu trúc xã hội truyền thống Nhật Bản, mô hình ie đóng vai trò xương sống, đặt nặng sự duy trì huyết thống, tài sản và các giá trị gia tộc. Ở đó, cá nhân không tồn tại độc lập mà bị hòa tan vào dòng họ, chịu sự chi phối tuyệt đối của người cha và phải làm tròn bổn phận tôn ti. Tuy nhiên, bối cảnh thanh xuân của nhân vật Takumi vào những năm 1970 - 1980 lại phản chiếu một nước Nhật đang chuyển mình dữ dội, nơi đô thị hóa và công nghiệp hóa đã bẻ gãy những giềng mối nông nghiệp cũ, làm sụp đổ cấu trúc ie. Takumi chính là hệ quả bi kịch của sự đứt gãy đó. Mang thân phận con nuôi, bị mẹ ruột bỏ rơi, anh lớn lên đầy oán hận, sống lang bạt và hoàn toàn mất kết nối với ý niệm về mái ấm. Mô hình gia đình truyền thống đã hoàn toàn bất lực trong việc cung cấp cho anh một điểm tựa tinh thần, biến Takumi thành đại diện cho một thế hệ thanh niên Nhật Bản mất phương hướng, trở thành những cá thể trôi dạt khi bị bứt gốc khỏi cội nguồn.
Để phá vỡ sự kìm kẹp của cấu trúc cũ và đề xuất một định dạng gia đình mới, Higashino Keigo đã sử dụng một phép thử hiện sinh: đảo ngược hoàn toàn hệ thống thứ bậc tôn ti thông qua yếu tố du hành thời gian. Nếu trong mô hình ie, quyền lực vận hành từ trên xuống, người cha định hình cuộc đời người con, thì trong Tokio, thiết chế tôn ti này hoàn toàn bị vô hiệu hóa. Chính người con là Tokio đã từ tương lai trở về quá khứ để dẫn dắt, bảo vệ và “giáo dục” người cha Takumi khi ông còn là một thanh niên bồng bột, vô trách nhiệm. Chuyến hành trình của Tokio không nhằm mục đích thay đổi lịch sử để tự cứu lấy mạng sống của mình, mà cốt để cứu rỗi linh hồn của cha, giúp Takumi hiểu được thế nào là sự tha thứ, trách nhiệm và ý nghĩa thực sự của tình yêu. Bằng sự đảo ngược này, Keigo đã giải cấu trúc ý niệm gia đình truyền thống, biến nó từ một thiết chế áp đặt quyền lực thành một mạng lưới quan hệ tương hỗ đa chiều, nơi các thế hệ có thể đồng hành và chữa lành vết thương cho nhau.
Vượt lên trên những định nghĩa giáo điều về chung một huyết thống hay cuốn hộ khẩu, tác phẩm đề xuất một khái niệm gia đình mang tính hiện sinh: gia đình không phải là một định mệnh bắt buộc, mà là một sự lựa chọn của ý chí tự do và lòng thấu cảm. Thông qua sự đồng hành của cậu con trai đến từ tương lai, Takumi dần vứt bỏ được lòng thù hận để tha thứ cho người mẹ ruột. Sự tha thứ này không xuất phát từ áp lực đạo đức Khổng giáo, mà đến từ sự thấu hiểu sâu sắc trước nỗi đau của một con người. Ý chí tự do ấy được đẩy lên cao trào ở cuối tác phẩm, khi Takumi và vợ, dù biết trước tương lai con trai mình sẽ mắc bệnh di truyền vô phương cứu chữa và ra đi từ khi còn trẻ, vẫn dũng cảm và chủ động lựa chọn sinh ra Tokio. Ý niệm gia đình lúc này đã được giải phóng hoàn toàn khỏi gánh nặng duy trì nòi giống hay kế thừa gia nghiệp. Nó thuần túy là sự can đảm được chia sẻ thời gian bên nhau, là tình yêu thương vô điều kiện dẫu biết trước tận cùng là bi kịch.
Cái tên Tokio - mang ý nghĩa "sinh ra trong thời gian" - tự thân nó đã là một câu trả lời trọn vẹn của Higashino Keigo. Qua hành trình của các nhân vật, nhà văn khẳng định rằng gia đình vĩnh cửu không nằm ở một không gian vật lý hay một thiết chế xã hội khô cứng. Nó nằm ở những dòng chảy ký ức và sự lựa chọn yêu thương được truyền tải xuyên suốt chiều dài của thời gian, trở thành một liệu pháp tinh thần để tái thiết ý niệm mái ấm cho những tâm hồn đang bơ vơ trong lòng xã hội hiện đại.
