Đừng đọc kinh điển để chứng minh mình thông minh
Có một cách rất nhanh để ghét kinh điển.
Đó là đọc chúng như một bài kiểm tra.
Nhiều người bước vào thế giới của Dickens, Tolstoy hay Dostoevsky với một cảm giác quen thuộc nhưng ít khi được nói ra. Họ sợ mình không hiểu hết. Họ sợ bỏ lỡ những tầng nghĩa quan trọng. Họ sợ đọc chậm hơn người khác. Họ sợ gặp một đoạn văn mà ai cũng bảo là vĩ đại nhưng bản thân lại không cảm thấy gì đặc biệt.
Nỗi sợ ấy không hoàn toàn vô lý. Trong hơn một thế kỷ qua, kinh điển dần được bao quanh bởi một thứ hào quang đặc biệt. Chúng xuất hiện trong nhà trường, trong các chương trình đại học, trong những danh sách "100 cuốn sách nên đọc" và trong vô số cuộc thảo luận về văn hóa. Dần dần, nhiều người bắt đầu nhìn kinh điển như những đỉnh núi của tri thức. Trước khi đọc, họ đã có cảm giác mình cần chuẩn bị đủ kiến thức, đủ vốn sống hoặc đủ sự uyên bác để bước vào.
Nhưng có một điều thú vị thường bị quên lãng: phần lớn những cuốn sách mà ngày nay chúng ta gọi là kinh điển chưa từng được viết cho giới học giả.
Charles Dickens không viết cho các khoa văn học. Alexandre Dumas không viết cho các nhà phê bình. Khi những tác phẩm ấy ra đời, độc giả của họ là công chúng đương thời: những người làm việc trong văn phòng, cửa hàng, nhà máy hoặc những gia đình trung lưu muốn có một câu chuyện để đọc vào buổi tối. Họ chờ chương mới, bàn luận về nhân vật, tranh cãi về các tình tiết và hồi hộp muốn biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Khi nhân vật Little Nell trong The Old Curiosity Shop của Dickens tiến gần tới hồi kết, độc giả ở cả Anh và Mỹ đã theo dõi câu chuyện với mức độ say mê mà ngày nay ta thường thấy ở những bộ phim truyền hình ăn khách. Có một giai thoại nổi tiếng kể rằng khi tàu từ Anh cập cảng New York chở theo số báo mới nhất, những người đứng đợi trên bến cảng đã gọi lớn: "Little Nell còn sống không?" Dù câu chuyện ấy có phần được thêu dệt theo thời gian, nó vẫn cho thấy một sự thật quan trọng. Người ta không đọc Dickens như một tượng đài văn học. Họ đọc ông vì quan tâm đến số phận nhân vật.
Alexandre Dumas cũng không khác nhiều. Các tiểu thuyết của ông được đăng nhiều kỳ trên báo và chính hình thức xuất bản ấy đã góp phần tạo nên nhịp kể đặc trưng của Ba chàng lính ngự lâm hay Bá tước Monte Cristo. Mỗi phần đều phải đủ hấp dẫn để kéo độc giả quay lại vào ngày hôm sau hoặc tuần sau. Điều mà chúng ta ngày nay gọi là cliffhanger từng là một phần trong đời sống thường nhật của những người đọc Dumas.
Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng nó làm thay đổi cách ta nhìn kinh điển. Nếu những cuốn sách ấy ban đầu được viết cho người đọc bình thường, tại sao ngày nay chúng lại khiến nhiều người cảm thấy mình cần phải trở thành học giả trước khi mở trang đầu tiên?
Có lẽ một phần nguyên nhân nằm ở cách chúng ta nói về sách. Khi giới thiệu một tác phẩm kinh điển, người ta thường nhắc tới ảnh hưởng lịch sử, các trường phái văn học, những đổi mới nghệ thuật hoặc vị trí của nó trong lịch sử tư tưởng. Tất cả những điều đó đều quan trọng. Nhưng đôi khi chúng khiến ta quên mất một sự thật đơn giản hơn nhiều: những cuốn sách ấy trước hết là những câu chuyện.
Người đọc đầu tiên của Bá tước Monte Cristo không đọc để nghiên cứu cấu trúc tiểu thuyết thế kỷ XIX. Họ đọc vì muốn biết Edmond Dantès sẽ trả thù ra sao. Người đọc đầu tiên của Dickens cũng không đọc để phân tích biểu tượng. Họ quan tâm tới số phận nhân vật theo cách chúng ta quan tâm tới những nhân vật trong một bộ phim dài tập ngày nay. Ngay cả Tolstoy, cái tên thường khiến nhiều người e dè, cũng không bắt đầu bằng triết học. Ông bắt đầu bằng con người: những người yêu nhau, thất vọng, sai lầm, trưởng thành và đi tìm ý nghĩa cuộc sống.
Điều này không có nghĩa rằng kinh điển không có chiều sâu. Ngược lại, chính vì có chiều sâu nên chúng có thể được đọc theo nhiều cách khác nhau. Một người đọc Anna Karenina ở tuổi hai mươi có thể nhìn thấy một câu chuyện tình yêu. Hai mươi năm sau, họ có thể nhìn thấy một cuốn tiểu thuyết về hôn nhân, trách nhiệm và sự cô đơn. Cuốn sách không thay đổi. Người đọc thay đổi.
Đó là một trong những đặc quyền lớn nhất mà kinh điển mang lại. Chúng không đòi hỏi tất cả độc giả phải đọc giống nhau. Chúng không yêu cầu mọi người phải rút ra cùng một bài học. Chúng cũng không bắt buộc ai phải hiểu hết mọi thứ ngay trong lần đọc đầu tiên. Thậm chí, ngay cả những người dành cả đời nghiên cứu Shakespeare hay Tolstoy cũng không cho rằng họ đã hiểu hết tác phẩm.
Đọc kinh điển không giống giải một bài toán có đáp án cuối cùng. Nó giống quay lại một cuộc trò chuyện đã kéo dài hàng trăm năm. Bạn không cần biết tất cả những gì đã được nói trước đó để tham gia cuộc trò chuyện ấy. Bạn chỉ cần bắt đầu lắng nghe.
Có lẽ đó là lý do những cuốn sách này vẫn tiếp tục được đọc sau nhiều thế hệ. Không phải vì chúng giúp người đọc chứng minh mình thông minh hơn người khác. Không phải vì chúng mang lại một thứ địa vị văn hóa đặc biệt. Chúng tồn tại lâu đến vậy vì mỗi thế hệ lại tìm thấy trong đó những câu hỏi của riêng mình.
Điều tuyệt vời nhất ở kinh điển không phải là chúng khiến bạn trông hiểu biết hơn.
Điều tuyệt vời nhất là chúng vẫn có thể trò chuyện với bạn, dù bạn là ai.
