Khi "Những yêu nữ xứ Titan" xuất bản năm 1959, thế giới vừa đi qua một trong những cuộc chiến khủng khiếp nhất lịch sử và đang bước vào một hình thái đối đầu mới. Thế chiến II đã cho con người thấy cá nhân có thể bị cuốn vào guồng máy chiến tranh với tốc độ đáng sợ đến mức nào. Sau chiến tranh, Chiến tranh Lạnh tiếp tục biến quân sự, công nghệ và cuộc chạy đua vũ trang thành những cấu trúc khổng lồ chi phối đời sống.
Cùng lúc ấy, cuộc đua vào không gian khiến con người tin rằng khoa học đang mở rộng quyền năng của mình đến tận những giới hạn của vũ trụ. Giữa nhịp vận động ấy, "Những yêu nữ xứ Titan" hiện lên với một thế giới khoa học viễn tưởng đậm màu sắc kinh tế, chính trị và khiến con người trực tiếp hoài nghi về chính sự nỗ lực của mình. Bối cảnh Chiến tranh Lạnh và cuộc khám phá không gian vì thế trở thành một phần quan trọng của nền châm biếm trong tiểu thuyết.
Để châm biếm và ẩn dụ chiến tranh, tác giả sáng tạo ra một vở hài kịch đen về vũ trụ. Những người lính Sao Hỏa được cấy thiết bị điều khiển từ bên ngoài mà gần như không còn khả năng chống lại. Người đàn ông giàu nhất thế giới Malachi Constant bị đổi tên thành Unk, bị xóa ký ức, bị đưa vào quân đội và bị đẩy đi qua hàng loạt biến cố mà bản thân anh không thể hiểu được. Cay đắng nhất là khi Unk xử Stony Stevenson mà thậm chí không nhận ra người bạn cũ của mình. Một hành động có vẻ là “lựa chọn cá nhân” lại được tạo ra bởi một chuỗi thao túng về thể chất, ký ức và thông tin.
Ở đây, chất khoa học viễn tưởng của Vonnegut trở thành một tấm gương méo mó phản chiếu xã hội hiện thực. Trong tiểu thuyết, việc điều khiển con người được biểu hiện bằng một chiếc ăng ten cắm vào não. Ngoài đời, sự kiểm soát thường tinh vi hơn rất nhiều: mệnh lệnh quân sự, tuyên truyền, hệ thống tổ chức, lợi ích kinh tế, ý thức hệ và những thiết chế khiến một cá nhân hành động theo một logic mà họ tưởng là lựa chọn riêng.
Điều này đặc biệt đáng chú ý khi đặt cạnh chính kinh nghiệm chiến tranh của Vonnegut. Ông từng là một người lính Mỹ, từng bị bắt làm tù binh và sống sót qua vụ ném bom Dresden. Kinh nghiệm ấy trở thành một ám ảnh lâu dài trong sáng tác của ông. Sau này, khi viết về chiến tranh, Vonnegut thường đặt câu hỏi về trách nhiệm cá nhân trong một bộ máy mà con người vừa là người thực hiện, vừa là nạn nhân. Một nghiên cứu về chủ nghĩa quân phiệt trong các tác phẩm đầu của ông cũng chỉ ra rằng "Những yêu nữ xứ Titan" biến những người lính Mỹ thành những con người bị điều khiển, qua đó đặt vấn đề về việc các lực lượng bên ngoài có thể chi phối quân đội và cá nhân như thế nào.
Nhưng Vonnegut còn đẩy sự châm biếm đi xa hơn. Nếu những người lính Sao Hỏa bị điều khiển bằng ăng ten, thì cuối tiểu thuyết, độc giả phát hiện ra rằng cả lịch sử nhân loại cũng đã bị điều khiển. Những thành tựu tưởng như vĩ đại của văn minh, từ Stonehenge, Điện Kremlin đến Vạn Lý Trường Thành, hóa ra lại nằm trong một kế hoạch của người Tralfamadorian nhằm giúp Salo sửa con tàu của mình. Nhân loại tưởng rằng mình đang làm nên lịch sử, trong khi từ một góc nhìn rộng hơn, lịch sử ấy chỉ là một chuỗi hành động được sử dụng cho mục đích của một sinh thể khác.
Đây chính là cú châm biếm lớn nhất của Vonnegut đối với ý niệm tự do. Con người hiện đại rất thích nghĩ mình là chủ thể của lịch sử. Họ xây dựng quốc gia, tiến hành chiến tranh, phát triển khoa học, chinh phục không gian và tin rằng tất cả những điều ấy là kết quả của ý chí con người. Vonnegut bỗng kéo lùi máy quay ra khỏi Trái đất và cho thấy một viễn cảnh khác: có thể con người cũng chỉ là một bộ phận trong một hệ thống mà họ hoàn toàn không nhìn thấy.
Một nghiên cứu của Mónica Calvo Pascual về tiểu thuyết “Những yêu nữ xứ Titan” cho rằng tác phẩm có vẻ như ủng hộ chủ nghĩa tất định, nhưng đồng thời lại âm thầm phá vỡ chính quan điểm ấy. Bởi vậy, hành động của nhân vật Unk vẫn quan trọng. Anh bị kiểm soát nhưng vẫn cố quay đầu lại trước cơn đau của thiết bị kiểm soát. Anh đọc những lá thư bí mật do chính mình viết và trở thành kẻ đào ngũ duy nhất trong lịch sử quân đội Sao Hỏa. Cuộc nổi loạn ấy có thể vẫn nằm trong một chuỗi nguyên nhân rộng lớn hơn, nhưng nó cho thấy một tiếng cười trào phúng sâu cay rằng con người có thể chẳng bao giờ nắm được toàn bộ quyền kiểm soát đời mình. Song, họ vẫn có thể lựa chọn cách phản ứng trước những gì đang kiểm soát mình.
Vì thế, sự châm biếm về tự do trong "Những yêu nữ xứ Titan" bắt nguồn rất sâu từ thời đại của Vonnegut. Sau chiến tranh, con người hiểu rằng cá nhân có thể bị nghiền nát bởi những hệ thống khổng lồ. Trong thời đại của bom nguyên tử, quân đội, máy móc và cuộc chạy đua không gian, câu hỏi "Tôi có thực sự tự do không?" trở thành một câu hỏi hiện sinh nhưng cũng rất chính trị. Vonnegut chỉ làm cho nó trở nên buồn cười bằng cách phóng đại mọi thứ: từ một người lính bị điều khiển đến cả một nền văn minh bị biến thành quá trình tạo ra phụ tùng cho một con tàu.
Cái hài của Vonnegut vì thế rất đắng. Ông khiến con người cười vào sự bất lực của chính mình, rồi buộc họ nhận ra rằng điều đáng sợ nhất của việc bị điều khiển có lẽ là khoảnh khắc ta vẫn tưởng mình đang tự do.
