Đọc kinh điển như đọc từng kỳ: chiến thuật cho sách dày
Một trong những lý do khiến nhiều người bỏ cuộc giữa chừng với những cuốn tiểu thuyết kinh điển là họ nhìn thấy toàn bộ cuốn sách ngay từ đầu. Tám trăm trang. Một nghìn trang. Hai tập. Ba tập. Chỉ riêng độ dày của cuốn sách cũng đủ biến việc đọc thành một dự án cần hoàn thành hơn là một trải nghiệm cần tận hưởng. Trước khi gặp nhân vật đầu tiên hay đọc câu văn đầu tiên, người đọc đã bắt đầu tính toán: mình sẽ mất bao lâu để đọc xong cuốn này?
Nhưng có một chi tiết thú vị của lịch sử xuất bản thường bị lãng quên. Phần lớn những cuốn tiểu thuyết mà ngày nay chúng ta gọi là "sách dày" thực ra không được viết để đọc một mạch. Charles Dickens xuất bản nhiều tác phẩm dưới dạng từng kỳ trên báo và tạp chí. Alexandre Dumas cũng vậy. Độc giả đầu tiên của David Copperfield, Những kỳ vọng lớn lao hay Bá tước Monte Cristo không bước vào hiệu sách và mang về một cuốn sách dày hàng nghìn trang. Họ chờ chương mới xuất hiện trên báo, đọc nó, bàn luận về nó rồi chờ phần tiếp theo. Nói cách khác, họ không nhìn thấy một nghìn trang. Họ chỉ nhìn thấy chương tiếp theo.
Chi tiết này quan trọng hơn vẻ bề ngoài của nó. Cách một cuốn sách được xuất bản thường ảnh hưởng trực tiếp đến cách nó được viết. Dickens phải khiến độc giả muốn quay lại vào tháng sau. Dumas phải khiến người đọc tò mò đủ để mua số báo tiếp theo. Chính vì thế, nhiều chương truyện của họ kết thúc bằng những bí mật chưa được giải đáp, những tình huống bỏ lửng hoặc những biến cố khiến người đọc không thể không tiếp tục. Ngày nay, chúng ta gọi đó là cliffhanger và thường nghĩ đây là kỹ thuật của phim truyền hình. Thực ra, các tiểu thuyết đăng nhiều kỳ thế kỷ XIX đã sử dụng nó từ rất lâu trước khi truyền hình xuất hiện.
Điều này dẫn tới một cách nhìn khác về những cuốn sách dày. Nhiều người hiện đại tiếp cận Những người khốn khổ, Chiến tranh và hòa bình hay David Copperfield như một cuộc thi sức bền. Họ nhìn vào tổng số trang, chia thành số ngày cần đọc và tự đặt cho mình những mục tiêu cụ thể. Cách làm này không sai, nhưng nó vô tình khiến cuốn sách trở thành một nhiệm vụ. Độc giả đầu tiên của những tác phẩm ấy lại đọc theo một nhịp hoàn toàn khác. Họ không cố gắng chinh phục cuốn sách. Họ chỉ muốn biết điều gì xảy ra tiếp theo. Sự khác biệt nghe có vẻ nhỏ, nhưng nó thay đổi toàn bộ trải nghiệm đọc. Khi mục tiêu là đọc xong một nghìn trang, mỗi chương trở thành một chướng ngại vật trên đường tới đích. Khi mục tiêu là theo dõi một câu chuyện, mỗi chương lại trở thành phần thưởng.
Đó có lẽ là lý do nhiều người ngạc nhiên khi thử thay đổi cách tiếp cận. Thay vì nghĩ rằng mình đang đọc Chiến tranh và hòa bình, họ chỉ nghĩ rằng tối nay mình sẽ đọc một chương. Thay vì nhìn thấy một khối văn bản khổng lồ, họ chỉ nhìn thấy vài chục trang trước mắt. Áp lực biến mất rất nhanh khi mục tiêu trở nên nhỏ hơn. Điều thú vị là cách đọc này thực ra gần với ý định ban đầu của tác phẩm hơn. Những cuốn tiểu thuyết dài thường được xây dựng để sống cùng người đọc trong một khoảng thời gian đáng kể, chứ không phải để được tiêu thụ nhanh nhất có thể.
Một trong những niềm vui lớn nhất của việc đọc nằm ở khoảng thời gian giữa những lần đọc. Pierre Bezukhov không chỉ sống trong những trang sách của Tolstoy. Elizabeth Bennet không chỉ tồn tại khi cuốn tiểu thuyết của Austen đang mở trước mặt ta. Họ tiếp tục hiện diện trong suy nghĩ của người đọc khi đi làm, khi ăn tối hoặc trước lúc đi ngủ. Nhiều ý tưởng quan trọng của văn học không xuất hiện trong lúc đọc mà xuất hiện sau khi đã gấp sách lại. Đó là lý do những cuốn tiểu thuyết lớn thường để lại cảm giác khác với những nội dung được tiêu thụ trong vài phút rồi nhanh chóng bị thay thế bởi thứ tiếp theo.
Có lẽ đây cũng là điều mà văn hóa đọc hiện đại đôi khi bỏ quên. Chúng ta quen tối ưu hóa mọi thứ: đọc bao nhiêu trang mỗi ngày, đọc bao nhiêu cuốn mỗi năm, mất bao lâu để hoàn thành một tác phẩm. Nhưng tiểu thuyết không phải lúc nào cũng hoạt động theo logic của năng suất. Một cuốn sách lớn không phải ngọn núi cần chinh phục mà giống một thành phố cần được khám phá.
Giá trị của nó không nằm ở việc đi qua nhanh đến đâu, mà nằm ở những điều dần hiện ra khi ta dành đủ thời gian ở lại.
Vì thế, bí quyết để đọc những cuốn sách dày đôi khi không nằm ở kỷ luật mạnh hơn hay quyết tâm lớn hơn. Nó nằm ở việc từ bỏ ý nghĩ rằng mình phải chinh phục cuốn sách ngay từ đầu. Độc giả đầu tiên của Dickens không đọc để hoàn thành một thử thách. Họ đọc vì tò mò. Và có lẽ sau gần hai thế kỷ, đó vẫn là cách tiếp cận phù hợp nhất với những cuốn sách ấy.
