Điều gì thật sự nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta? Câu hỏi làm nên chủ nghĩa Khắc kỷ

Điều gì thật sự nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta?

Chúng ta thường nghĩ mình mệt vì công việc quá nhiều. Nhưng có những ngày, cảm giác kiệt sức lại đến từ một nơi khác. Một email chưa được trả lời, một bình luận trên mạng xã hội, một cuộc họp bị hủy vào phút cuối hay một quyết định của người khác cũng đủ khiến tâm trí bị cuốn đi hàng giờ. Phần lớn những việc ấy đều có một điểm chung: chúng không nằm trong khả năng quyết định của chúng ta. Thế nhưng, ta vẫn dành rất nhiều thời gian để mong chúng diễn ra theo ý mình.

Hơn hai nghìn năm trước, các triết gia Khắc kỷ đã nhìn thấy nghịch lý ấy. Họ không bắt đầu bằng câu hỏi làm sao để thành công hay làm sao để hạnh phúc. Họ bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ hơn nhiều, nhưng cũng khó hơn nhiều: điều gì thật sự thuộc về mình?

Không phải sự việc làm chúng ta khổ, mà là cuộc giằng co với những gì không thể thay đổi

Một chuyến bay bị hoãn không phải do chúng ta quyết định. Thời tiết cũng vậy. Người khác có thích mình hay không, thị trường lên hay xuống, quá khứ đã xảy ra theo cách nào, tất cả đều vận hành ngoài ý muốn của mỗi cá nhân. Thế nhưng, rất nhiều lo âu lại sinh ra từ nỗ lực thay đổi chính những việc ấy. Chúng ta muốn quá khứ khác đi, muốn người khác suy nghĩ giống mình hoặc muốn tương lai chắc chắn hơn hiện tại. Khi mong muốn ấy không thành, cảm giác bất lực xuất hiện.

Các triết gia Khắc kỷ không cho rằng con người đau khổ vì thế giới quá khắc nghiệt. Theo họ, phần lớn đau khổ đến từ việc chúng ta liên tục đòi hỏi thế giới phải cư xử theo cách mình mong muốn. Càng cố nắm lấy những thứ không thuộc về mình, con người càng đánh mất năng lượng dành cho những việc mình thực sự có thể làm.

Đó là một cách nhìn rất khác. Nó không bắt đầu bằng việc thay đổi hoàn cảnh, mà bắt đầu bằng việc xác định ranh giới giữa cái mình có thể tác động và cái mình không thể.

Marcus Aurelius mang câu hỏi ấy vào từng ngày của mình

Trong Suy Tưởng, Marcus Aurelius nhiều lần tự nhắc mình: "Bạn có quyền làm chủ tâm trí mình, chứ không phải những gì xảy ra bên ngoài. Hãy hiểu điều đó, và bạn sẽ tìm thấy sức mạnh."

Điều đáng chú ý là ông không viết câu này trong những ngày bình yên. Marcus Aurelius cai trị Đế chế La Mã giữa chiến tranh, dịch bệnh và những biến động chính trị kéo dài. Ông hiểu rất rõ cảm giác bất lực trước những việc không thể thay đổi. Chính vì vậy, thay vì tự nhủ rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn, ông quay về với câu hỏi quen thuộc: hôm nay mình còn có thể làm đúng điều gì?

Đọc Suy Tưởng, người ta dễ nhận ra Marcus Aurelius gần như không cố kiểm soát thế giới. Ông dành nhiều thời gian hơn để kiểm soát cách mình phản ứng với thế giới. Khi bị chỉ trích, ông nhắc mình đừng phản ứng vội. Khi thành công, ông nhắc mình đừng kiêu ngạo. Khi đối diện với cái chết, ông nhắc mình rằng sự hữu hạn là quy luật chung của mọi con người. Tất cả đều quay về một điểm: hoàn cảnh không quyết định phẩm cách của một con người. Phản ứng của người ấy mới quyết định.

Hiểu như vậy có phải là buông xuôi?

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất về chủ nghĩa Khắc kỷ.

Nhiều người nghe đến việc "chấp nhận những gì không thể thay đổi" rồi cho rằng Stoicism khuyên con người sống cam chịu. Thực ra, Marcus Aurelius dành cả cuộc đời để chứng minh điều ngược lại. Ông vẫn điều hành đế chế, vẫn ra quyết định, vẫn giải quyết chiến tranh và dịch bệnh bằng tất cả khả năng của mình. Chỉ có một điểm khác: ông không đồng nhất giá trị của bản thân với kết quả cuối cùng.

Khác biệt ấy rất quan trọng. Làm hết sức không có nghĩa là mọi việc sẽ diễn ra như mong muốn. Nhưng nếu chỉ vì kết quả không như ý mà phủ nhận toàn bộ nỗ lực của mình, chúng ta đã trao quyền quyết định sự bình yên của bản thân cho những yếu tố nằm ngoài tầm với. Chủ nghĩa Khắc kỷ không bảo con người từ bỏ hành động. Nó chỉ nhắc rằng trước khi muốn thay đổi thế giới, hãy chắc mình chưa đánh mất khả năng làm chủ chính mình.

Vì sao câu hỏi ấy vẫn còn nguyên giá trị?

Hai nghìn năm trước, Marcus Aurelius phải đối mặt với chiến tranh và dịch bệnh.

Hai nghìn năm sau, chúng ta đối mặt với những áp lực rất khác: mạng xã hội, tốc độ của thông tin, những so sánh không có điểm dừng và cảm giác luôn phải theo kịp mọi thứ. Bối cảnh thay đổi, nhưng tâm trí con người không thay đổi nhiều như chúng ta vẫn nghĩ. Chúng ta vẫn dễ nổi giận vì lời nói của người khác, vẫn mất ngủ vì những việc chưa xảy ra và vẫn tiêu tốn rất nhiều năng lượng cho những điều mình không thể quyết định.

Có lẽ vì thế mà Suy Tưởng vẫn tiếp tục được tìm đọc. Marcus Aurelius không đưa ra một phương pháp để loại bỏ mọi khó khăn khỏi cuộc sống. Ông chỉ lặng lẽ nhắc rằng mỗi ngày đều có một phần thuộc về mình và một phần không thuộc về mình. Càng phân biệt rõ hai phần ấy, con người càng bớt bị kéo đi bởi những biến động của thế giới.

Kết

Marcus Aurelius không bảo chúng ta thu nhỏ thế giới.

Ông chỉ nhắc hãy thu nhỏ phần mà mình tưởng mình có thể kiểm soát.

Nghe qua, đó chỉ là một thay đổi rất nhỏ trong cách nhìn. Nhưng nhiều khi, khoảng cách giữa một ngày đầy lo âu và một ngày bình tĩnh lại bắt đầu từ đúng câu hỏi ấy: việc nào hôm nay thật sự thuộc về mình, và việc nào chưa bao giờ thuộc về mình?