ĐẾN KHI NÀO TA MỚI THỰC SỰ ĐƯỢC SỐNG?
Trong “Để sống trên đời”, triết gia Seneca đặt ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: con người có thể sở hữu rất nhiều nhưng vẫn không thực sự sống. Ngay cả niềm vui cũng có thể trở thành nguồn cơn của lo âu, bởi “mọi niềm vui tột độ đều đi kèm lo lắng”. Càng giàu có, sung túc, ta càng sợ mất đi những gì mình đang có; đạt được một điều ước, ta lại phải cầu nguyện cho điều ấy được duy trì.
Theo ông, con người thường mắc kẹt trong một vòng xoáy tưởng như không có điểm dừng: “Hết phiền nhiễu này đến phiền nhiễu khác; hết hy vọng này đến hy vọng khác; hết mục tiêu này đến mục tiêu khác.” Ta không thực sự loại bỏ khổ đau mà chỉ thay đổi hình thức. Minh chứng cho lập luận ấy là những nhân vật nổi tiếng của lịch sử La Mã: Marius rời quân ngũ nhưng rồi trở thành quan chấp chính. Cincinnatus từng “vội từ bỏ quyền lực quân chủ” để trở về với ruộng đồng, nhưng cuối cùng lại được gọi trở lại nắm quyền. Còn Scipio, sau khi đánh bại Hannibal và Antiochus đã trở thành bậc anh hùng của La Mã. Người ta thậm chí muốn đặt tượng ông bên cạnh thần Jupiter, nhưng ông từ chối vì không muốn được tôn vinh như một vị thần. Thế nhưng, ngay cả Scipio cũng không thoát khỏi những xung đột chính trị: “Dù gặp vận may hay vận rủi, luôn có lý do nào đó khiến chúng ta lo lắng.” Cuối cùng, ông rời bỏ đời sống chính trường và sống tại điền trang của mình.
Những câu chuyện ấy cho thấy một nghịch lý: ta luôn tìm kiếm sự an nhàn, nhưng lại không ngừng tạo ra những lý do để mình không thể an nhàn. Ta tưởng rằng chỉ cần đạt được thêm một chức vụ, một thành tựu, một khối tài sản, cuộc sống sẽ nhẹ nhõm hơn. Nhưng mỗi thành quả lại kéo theo một trách nhiệm mới, mỗi điều đạt được lại tạo ra một thứ phải bảo vệ.
Với Seneca, vấn đề không nằm ở việc con người có tham vọng hay sở hữu bao nhiêu, mà ở chỗ ta đã để chúng chiếm mất bao nhiêu thời gian của mình. Bởi “an nhàn là thứ chẳng bao giờ đạt được nhưng lúc nào cũng khiến người ta mong cầu” – và có lẽ, muốn thật sự có được nó, trước hết ta phải học cách thôi chạy theo những thứ đang kéo mình đi. Khi đó, ta mới thực sự “được sống”.
Mời bạn tìm đọc tác phẩm “Để sống trên đời” của Seneca, thuộc bộ Triết học đại chúng Princeton đã được phát hành trên toàn quốc.
*Tranh: "Seneca bình thản tự s.á.t theo lệnh Hoàng đế Nero" của họa sĩ Manuel Domínguez Sánchez.
