Năm 1917, giữa lúc Thế chiến thứ nhất đang diễn ra ác liệt, Thủ tướng Pháp Georges Clemenceau gửi một bức điện cho Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson với một câu ngắn gọn nhưng đầy sức nặng:
"Xăng dầu đắt giá như xương máu của chúng ta trong trận chiến sắp tới."
Ngày nay, khi nhìn lại lịch sử thế kỷ XX, người ta thường nhắc đến chủ nghĩa dân tộc, các liên minh quân sự hay những xung đột ý thức hệ. Nhưng đằng sau nhiều biến cố lớn, vẫn tồn tại một yếu tố ít khi được nhắc đến hơn: tài nguyên.
Không có than đá, nước Anh khó có thể trở thành công xưởng của thế giới. Không có dầu mỏ, xe tăng, tàu chiến và máy bay của thế kỷ XX khó có thể vận hành. Và khi nguồn dầu bị đe dọa, cán cân quyền lực quốc tế cũng thay đổi theo.
Trong Lịch sử tranh đoạt tài nguyên thế giới, Hikaru Hiranuma nhìn lịch sử hiện đại từ chính lăng kính đó. Theo ông, nếu muốn hiểu vì sao các cường quốc trỗi dậy, cạnh tranh hay đối đầu với nhau, trước hết cần nhìn vào câu hỏi: họ đang cần tài nguyên gì?
Nhật Bản trước Thế chiến thứ hai là một ví dụ điển hình. Là quốc gia công nghiệp hóa nhanh nhưng thiếu tài nguyên, Nhật phụ thuộc lớn vào nguồn dầu nhập khẩu từ các công ty Anh và Mỹ. Khi nguồn cung ấy bị siết chặt bởi các biện pháp cấm vận, vấn đề không còn đơn thuần là kinh tế. Nó trở thành vấn đề sống còn đối với một cường quốc đang mở rộng ảnh hưởng. Từ góc nhìn này, nhiều sự kiện vốn được giải thích bằng địa chính trị hay quân sự cũng có thể được hiểu như một cuộc tranh giành nguồn lực.
Không dừng lại ở những câu chuyện quen thuộc về dầu mỏ hay than đá, cuốn sách còn gợi mở một điều đáng suy ngẫm hơn: khái niệm "tài nguyên" chưa bao giờ là bất biến. Điều được xem là tài nguyên ở mỗi thời kỳ luôn thay đổi theo nhu cầu và trình độ công nghệ của con người.
Có thời kỳ, gia vị là tài nguyên chiến lược khiến các đế quốc châu Âu vượt đại dương để tìm kiếm những tuyến đường thương mại mới. Có thời kỳ, than đá quyết định sức mạnh công nghiệp của một quốc gia. Sau đó là dầu mỏ. Ngày nay, đất hiếm, pin, dữ liệu, công nghệ tái chế hay thậm chí rác thải cũng đang trở thành những nguồn lực có giá trị chiến lược.
Nói cách khác, tài nguyên không phải một khái niệm cố định. Thứ được coi là vô giá trị ở một thời đại có thể trở thành nền tảng của quyền lực trong thời đại khác. Chính công nghệ là yếu tố làm thay đổi cách con người nhìn nhận giá trị của các nguồn lực xung quanh mình.
Điều này khiến cuộc cạnh tranh tài nguyên trong thế kỷ XXI trở nên phức tạp hơn nhiều so với trước đây. Nếu thế kỷ XX xoay quanh dầu mỏ, thì thế kỷ XXI có thể xoay quanh pin xe điện, năng lượng tái tạo, đất hiếm, công nghệ lưu trữ điện hay kinh tế tuần hoàn. Cuộc chuyển đổi năng lượng đang diễn ra trên toàn cầu không chỉ là một câu chuyện môi trường. Nó còn là câu chuyện về quyền lực, công nghệ và vị thế quốc gia.
Đó cũng là câu hỏi mà Lịch sử tranh đoạt tài nguyên thế giới đặt ra cho người đọc: khi thế giới bước vào một kỷ nguyên năng lượng mới, những quốc gia nào sẽ vươn lên? Những nguồn tài nguyên nào sẽ trở thành "dầu mỏ" của tương lai? Và những cuộc cạnh tranh nào đang hình thành ngay trước mắt chúng ta?
Lịch sử thường được kể qua những vị vua, những vị tướng hay những quyết định chính trị. Cuốn sách của Hikaru Hiranuma gợi ra một cách nhìn khác: đôi khi, để hiểu lịch sử vận động như thế nào, hãy nhìn vào những thứ đang nằm dưới lòng đất, trên biển, trong các nhà máy hoặc thậm chí trong những thứ chúng ta gọi là rác thải.
Bởi rất có thể, đó mới là nơi khởi đầu của những biến động lớn nhất.
