Chủ nghĩa Khắc kỷ là gì? Vì sao Stoicism được đọc nhiều trở lại?

Chủ nghĩa Khắc kỷ là gì?

Mười năm trước, rất ít người ở Việt Nam nhắc đến Stoicism hay chủ nghĩa Khắc kỷ. Hôm nay, cái tên Marcus Aurelius xuất hiện ngày càng nhiều trên các kệ sách, podcast, video hay những cuộc trò chuyện về sức khỏe tinh thần và phát triển bản thân. Bên cạnh ông là những triết gia như Seneca hay Epictetus, những người từng sống cách chúng ta gần hai thiên niên kỷ. Sự trở lại ấy không phải vì con người hiện đại bỗng yêu thích triết học hơn trước. Nó bắt đầu từ một lý do khác: chúng ta đang sống trong một thế giới có quá nhiều thứ nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình.

Đó cũng chính là câu hỏi mà chủ nghĩa Khắc kỷ đã theo đuổi từ khi ra đời.

Chủ nghĩa Khắc kỷ thực sự nói về điều gì?

Stoicism xuất hiện ở Athens vào khoảng đầu thế kỷ III trước Công nguyên, do Zeno of Citium khởi xướng. Sau nhiều thế hệ phát triển, trường phái này được biết đến rộng rãi qua các trước tác của Seneca, Epictetus và đặc biệt là Marcus Aurelius.

Nếu phải tóm tắt Stoicism bằng một ý, đó sẽ là câu hỏi: điều gì thật sự nằm trong khả năng của chúng ta?

Các triết gia Khắc kỷ cho rằng con người thường đau khổ vì cố kiểm soát những điều vốn không thuộc về mình. Danh tiếng, thời tiết, thị trường, chiến tranh, bệnh tật hay suy nghĩ của người khác đều không vận hành theo mong muốn của mỗi cá nhân. Điều duy nhất ta có thể rèn luyện là cách nhìn nhận, phán đoán và phản ứng trước những gì xảy ra.

Ý tưởng ấy nghe có vẻ đơn giản, nhưng lại thay đổi cách Stoicism nhìn gần như mọi vấn đề của cuộc sống. Thay vì hỏi làm sao để thế giới trở nên dễ chịu hơn, trường phái này hỏi làm sao để chính mình không bị cuốn theo những biến động của thế giới.

Vì sao Stoicism lại được quan tâm trong thế kỷ XXI?

Nếu nhìn quanh, không khó để thấy vì sao những tư tưởng ấy lại được nhắc đến nhiều như vậy.

Mỗi ngày, chúng ta thức dậy với hàng chục thông báo trên điện thoại. Mạng xã hội liên tục đưa đến những ý kiến trái chiều, những cuộc tranh luận và vô số tiêu chuẩn để so sánh bản thân với người khác. Công việc thay đổi nhanh hơn trước, tin tức xuất hiện liên tục và cảm giác bất định dường như trở thành một phần bình thường của đời sống.

Trong bối cảnh ấy, câu hỏi của các triết gia Khắc kỷ bỗng trở nên rất thực tế. Liệu mình có cần dành quá nhiều năng lượng cho những việc không thể thay đổi? Có nên để một bình luận trên mạng quyết định tâm trạng của cả ngày? Có nên đánh giá giá trị của bản thân chỉ bằng thành công hay thất bại của một công việc?

Stoicism không đưa ra lời khuyên để mọi chuyện trở nên dễ dàng hơn. Trường phái này chỉ nhắc rằng sự bình thản không bắt đầu từ việc kiểm soát thế giới, mà từ việc hiểu rõ đâu là giới hạn của quyền kiểm soát ấy.

Chủ nghĩa Khắc kỷ có phải sống vô cảm?

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất về Stoicism.

Nhiều người cho rằng "khắc kỷ" đồng nghĩa với việc kìm nén cảm xúc, không buồn, không giận và cũng không để bản thân rung động trước bất cứ điều gì. Thực ra, các triết gia Khắc kỷ chưa bao giờ phủ nhận cảm xúc là một phần của con người. Điều họ cảnh báo là việc để cảm xúc chi phối mọi quyết định.

Một cơn giận có thể xuất hiện rất tự nhiên. Điều quan trọng hơn là sau cơn giận ấy, con người sẽ lựa chọn điều gì. Một nỗi buồn cũng không phải dấu hiệu của sự yếu đuối. Điều đáng quan tâm là liệu nỗi buồn ấy có khiến ta đánh mất khả năng nhìn mọi việc một cách sáng suốt hay không.

Stoicism không khuyến khích con người trở thành cỗ máy không cảm xúc. Nó hướng đến sự tự chủ, để cảm xúc được thừa nhận nhưng không trở thành người điều khiển cuộc sống.

Vì sao nhiều người bắt đầu với Suy tưởng?

Có khá nhiều tác phẩm của chủ nghĩa Khắc kỷ còn được lưu truyền đến ngày nay, nhưng Suy Tưởng (Meditations) thường là cuốn sách được nhắc đến đầu tiên.

Lý do không nằm ở việc đây là bản tóm tắt Stoicism dễ hiểu nhất. Thực ra, Marcus Aurelius chưa bao giờ có ý định viết một cuốn sách nhập môn về triết học. Ông chỉ ghi lại những suy nghĩ dành cho chính mình trong những năm tháng phải đối mặt với chiến tranh, dịch bệnh và áp lực của việc cai trị Đế chế La Mã.

Chính sự riêng tư ấy lại trở thành sức hấp dẫn của cuốn sách. Người đọc không thấy một triết gia đang cố thuyết phục người khác. Họ nhìn thấy một con người cũng phải vật lộn với nóng giận, kiêu ngạo, lo âu và sự hữu hạn của thời gian, rồi từng ngày nhắc mình sống tốt hơn một chút.

Có lẽ cũng vì vậy mà rất nhiều độc giả tìm đến Suy Tưởng trước, rồi từ cuốn sách ấy mới tiếp tục khám phá Seneca, Epictetus và toàn bộ truyền thống Khắc kỷ.

Kết

Chủ nghĩa Khắc kỷ tồn tại hơn hai nghìn năm không phải vì nó đưa ra những lời khuyên có thể áp dụng cho mọi hoàn cảnh.

Nó tồn tại vì luôn quay trở lại một câu hỏi mà con người thời nào cũng phải đối diện: khi thế giới không vận hành theo ý mình, mình sẽ lựa chọn phản ứng như thế nào?

Có rất nhiều lý do để đọc Stoicism trong thế kỷ XXI. Nhưng có lẽ lý do quan trọng nhất vẫn là điều Marcus Aurelius từng tự nhắc mình trong Suy Tưởng: chúng ta không thể quyết định mọi việc sẽ xảy ra ra sao, nhưng vẫn có thể quyết định mình sẽ trở thành người như thế nào trước những việc ấy.