Tại sự kiện World Governments Summit cũng như trong buổi trò chuyện trên podcast Re:Thinking cùng Giáo sư Adam Grant (Đại học Pennsylvania), CEO OpenAI – Sam Altman – đã đưa ra một nhận định gây tranh cãi lớn trong giới công nghệ và giáo dục.
Anh chia sẻ rằng con cái của mình, và rộng hơn là toàn bộ thế hệ trẻ em ngày nay, sẽ không bao giờ có thể lớn lên mà thông minh hơn trí tuệ nhân tạo.
Phát ngôn này ngay lập tức làm dấy lên những làn sóng tranh luận gay gắt. Đây liệu có phải là một lời cảnh báo đáng sợ về sự thất thế của con người, hay chính là góc nhìn thực tế về cách thế hệ tương lai sẽ cộng sinh cùng công nghệ?
Khi đưa ra phát ngôn đầy tính khiêu khích trên, anh Sam Altman cũng vừa bước vào hành trình làm cha. Những chia sẻ của anh xuất phát từ chính trăn trở của một người phụ huynh trước viễn cảnh nuôi dạy con trong kỷ nguyên mới. Anh phân tích rằng, đối với các thế hệ đi trước, máy tính hay Internet giống như những công cụ phụ trợ được bổ sung vào cuộc sống. Nhưng với thế hệ trẻ em sinh ra từ nửa sau thập niên 2020 trở đi, AI là một thực thể xuất hiện mặc định ngay từ khi chào đời, tựa như điện năng hay không khí quanh ta.
Theo quan điểm của CEO OpenAI, việc chấp nhận AI thông minh hơn con người ở khía cạnh xử lý trí tuệ thô là điều hoàn toàn tự nhiên và tất yếu. AI có thể suy luận nhanh hơn, xử lý lượng dữ liệu khổng lồ mà không bộ não sinh học nào tải nổi. Tuy nhiên, anh nhấn mạnh rằng điều đó không thực sự đáng lo ngại. Vấn đề cốt lõi không phải là việc chúng ta thua kém máy móc về chỉ số thông minh thô, mà là cách chúng ta tận dụng sức mạnh đó để vươn tới những giới hạn mới.
Để đánh giá tính xác thực và hàm ý đằng sau tuyên bố của anh Sam Altman, chúng ta cần bóc tách thuật ngữ "thông minh" dưới nhiều góc độ khác nhau. Trí tuệ của AI vượt trội ở tốc độ tính toán, khả năng lưu trữ tri thức nhân loại và truy xuất dữ liệu gần như tức thời. Nếu xét trên thang đo trí tuệ thô hay chỉ số IQ truyền thống, con người rõ ràng không thể cạnh tranh với máy móc.
Tuy nhiên, trí tuệ con người không chỉ gói gọn trong khả năng xử lý logic. Con người sở hữu sự tự thức, trí tuệ cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo ra những giá trị hoàn toàn mới từ sự thấu cảm. Anh Sam Altman đã dẫn chứng lại câu chuyện của bộ môn cờ vua để làm sáng tỏ quan điểm này. Kể từ khi siêu máy tính Deep Blue đánh bại đại kiện tướng Garry Kasparov vào năm 1997, không một kỳ thủ con người nào có thể chiến thắng được máy tính.
Thế nhưng, cờ vua không hề bị khai tử. Trái lại, khi một đại kiện tướng kết hợp cùng AI, sức mạnh và những nước đi họ tạo ra vượt xa cả việc chỉ dùng một đại kiện tướng hay chỉ dùng một cỗ máy đơn lẻ.
Nhìn từ góc độ này, việc trẻ em ngày nay không thông minh bằng AI theo cách hiểu truyền thống không đồng nghĩa với việc các em sẽ lép vế hay thất thế. Trái lại, nhờ có sự hỗ trợ từ AI như một bộ não thứ hai, thế hệ tương lai sẽ sở hữu năng lực thực thi công việc mạnh mẽ gấp hàng trăm lần các thế hệ đi trước.
Lời khẳng định của CEO OpenAI đã nhận về nhiều luồng ý kiến trái chiều từ giới hàn lâm và các nhà nghiên cứu trên toàn thế giới. Ở góc độ lo ngại, nhiều nhà nghiên cứu nhận thức cảnh báo rằng sự phụ thuộc quá sớm vào AI có thể khiến khả năng tư duy sâu của trẻ bị thoái hóa. Nếu mọi câu hỏi đều có sẵn lời giải đáp ngay tức khắc từ AI, bộ não của trẻ em sẽ mất đi cơ hội rèn luyện khả năng chịu đựng sự mơ hồ và kỹ năng giải quyết vấn đề tự lực.
Bên cạnh đó, chính anh Sam Altman cũng thừa nhận một nguy cơ lớn về mặt tâm lý xã hội. Trẻ em có thể dần coi AI là một "người bạn thân" lý tưởng, vì hệ thống này luôn luôn kiên nhẫn, không bao giờ nổi giận và biết cách lắng nghe. Việc đắm chìm trong không gian ảo với một thực thể AI hoàn hảo có thể khiến trẻ gặp khó khăn khi thiết lập các mối quan hệ xã hội phức tạp giữa người với người trong thực tế.
Ở chiều ngược lại, nhiều nhà giáo dục hàng đầu lại nhìn nhận tuyên bố này như một cú hích cần thiết để thay đổi triết lý giáo dục. Hệ thống giáo dục truyền thống vốn tập trung vào việc ghi nhớ kiến thức và giải các dạng bài tập cố định – những việc mà AI làm tốt hơn con người rất nhiều. Trước thực tế đó, giáo dục bắt buộc phải chuyển dịch trọng tâm: thay vì dạy trẻ cách "tìm câu trả lời", chúng ta cần dạy trẻ cách "đặt câu hỏi". Kỹ năng định hình bài toán, tư duy phản biện, cùng với trí tuệ cảm xúc và đạo đức sẽ trở thành những giá trị cốt lõi giúp con người giữ vững vị thế của mình.
Tuyên bố của anh Sam Altman không phải là một lời dự báo bi quan hay án phạt cho trí tuệ con người. Giống như việc loài người từng chấp nhận rằng mình không thể chạy nhanh hơn xe hơi hay nâng nặng hơn cần cẩu, việc chấp nhận không thông minh bằng AI về mặt xử lý dữ liệu thô chính là bước khởi đầu cho một kỷ nguyên mới.
Thế hệ trẻ em ngày nay có thể không giỏi hơn AI ở những bài toán phức tạp hay việc ghi nhớ hàng ngàn dữ kiện lịch sử. Thế nhưng, các em sẽ là thế hệ đầu tiên biết cách làm chủ và điều khiển những bộ não siêu việt đó, biến AI thành công cụ để sáng tạo nên những giá trị vượt xa tầm hình dung của các thế hệ cha anh.
Bạn nghĩ nhận định này của Sam Altman thế nào?
