Mỗi khi nói đến trí tuệ nhân tạo, người ta thường nghĩ đến những điều AI có thể thay thế: viết bài, làm bài tập, vẽ tranh, lập trình. Tuy nhiên, Học cùng AI của Joan Monahan Watson, José Antonio Bowen và C. Edward Watson lại đặt ra một câu hỏi khác: liệu AI có thể giúp con người trở nên sáng tạo hơn?
Từ lâu, sáng tạo vẫn được xem là một trong những phẩm chất đặc trưng nhất của con người. Nhà sinh vật học E. O. Wilson từng cho rằng đây là một trong những năng lực định hình nên loài người. Chúng ta thường nghĩ ý tưởng mới xuất hiện từ trực giác, trải nghiệm sống hay những liên tưởng bất ngờ mà máy móc không thể có được. Thế nhưng, theo các tác giả của Học cùng AI, trí tuệ nhân tạo đang mở ra một cách tiếp cận khác đối với sáng tạo.
Không phải vì AI sáng tạo hơn con người, mà vì AI có khả năng tạo ra nhiều ý tưởng hơn con người.
Các mô hình ngôn ngữ lớn không quan tâm đến việc một ý tưởng có kỳ quặc hay không. Chúng cũng không ngại bị đánh giá là viển vông, thiếu thực tế hay không khả thi. Nếu được yêu cầu đề xuất 10 ý tưởng, 100 ý tưởng hay thậm chí 1.000 ý tưởng, AI vẫn có thể tiếp tục. Điều đó vô tình chạm tới một nguyên tắc quan trọng của sáng tạo. Nhà hóa học Linus Pauling từng nói: “Cách tốt nhất để có một ý tưởng hay là hãy có thật nhiều ý tưởng.”
Nhiều nghiên cứu về đổi mới sáng tạo cũng cho thấy chất lượng thường xuất hiện sau số lượng. Trước khi tìm được giải pháp xuất sắc, con người thường phải đi qua rất nhiều phương án chưa hoàn thiện. Vấn đề là chúng ta hiếm khi đủ kiên nhẫn để làm điều đó. Con người có xu hướng gắn bó với ý tưởng đầu tiên của mình, nhanh chóng đánh giá hoặc tự giới hạn phạm vi suy nghĩ. Trong khi đó, AI gần như không có những rào cản tâm lý ấy.
Chính vì vậy, giá trị lớn nhất của AI trong sáng tạo có thể không nằm ở việc cung cấp câu trả lời, mà ở việc mở rộng không gian suy nghĩ. Thay vì bắt đầu từ một vài phương án quen thuộc, chúng ta có thể tiếp cận hàng chục hoặc hàng trăm khả năng khác nhau trước khi lựa chọn. AI trở thành một cỗ máy tạo ý tưởng với quy mô và tốc độ mà con người khó có thể đạt được.
Tuy nhiên, Học cùng AI không xem AI như một công cụ thay thế tư duy. Ngược lại, cuốn sách cho rằng tiềm năng lớn nhất của AI nằm ở khả năng trở thành một cộng sự tư duy.
Các tác giả nhắc tới khái niệm “vùng phát triển gần” (Zone of Proximal Development) của nhà tâm lý học Lev Vygotsky. Theo lý thuyết này, con người học tập hiệu quả nhất khi có sự hỗ trợ từ một người đồng hành phù hợp, có thể là giáo viên, bạn bè hoặc người hướng dẫn. Trong nhiều thế hệ, vai trò đó thuộc về con người. Ngày nay, AI đang bắt đầu tham gia vào quá trình ấy theo một cách hoàn toàn mới.
AI có thể gợi ý những góc nhìn khác, giúp làm rõ lập luận, đặt thêm câu hỏi hoặc đưa ra các phương án mà người học chưa từng nghĩ tới. Thông qua quá trình trao đổi qua lại, người dùng được khuyến khích mở rộng suy nghĩ, xem xét nhiều khả năng hơn và liên tục điều chỉnh ý tưởng của mình. Theo nghĩa đó, AI không thay thế tư duy mà góp phần thúc đẩy tư duy.
Điều này đặc biệt đáng chú ý trong giáo dục. Khi việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, giá trị của việc học không còn nằm chủ yếu ở khả năng ghi nhớ kiến thức. Điều quan trọng hơn là biết đặt câu hỏi, biết đánh giá thông tin, biết kết nối các ý tưởng và biết đưa ra phán đoán trước những lựa chọn khác nhau.
Nhìn từ góc độ đó, sự xuất hiện của AI không nhất thiết làm suy giảm khả năng sáng tạo của con người. Ngược lại, nó có thể mở ra những hình thức hợp tác mới giữa con người và công nghệ, nơi những ý tưởng được hình thành, thử nghiệm, phản biện và phát triển thông qua đối thoại.
Có lẽ vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải là liệu AI có thể sáng tạo hay không. Câu hỏi đáng quan tâm hơn là: khi có thêm một cộng sự luôn sẵn sàng trao đổi ý tưởng, đặt câu hỏi và mở rộng góc nhìn, con người sẽ có thể sáng tạo đến đâu.
Đó cũng là một trong những triển vọng đáng chú ý nhất mà Học cùng AI gợi mở về tương lai của học tập, tư duy và sáng tạo trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
