Khi trao giải Nobel Văn học cho Yasunari Kawabata, Viện Hàn lâm Thụy Điển nhắc đến khả năng diễn tả bằng ngôn ngữ những sắc thái tinh tế nhất của tâm hồn Nhật Bản. Nhận xét ấy thường được trích dẫn rất nhiều, nhưng phải đến khi đọc Xứ tuyết, người ta mới cảm nhận được đầy đủ vì sao Kawabata lại được nhìn nhận như vậy. Cuốn tiểu thuyết hầu như không có những biến cố lớn. Câu chuyện được tạo nên từ những cuộc gặp gỡ, những cuộc trò chuyện đứt đoạn, những ánh nhìn thoáng qua và những khoảng lặng kéo dài. Thế nhưng càng đọc, người ta càng có cảm giác mình đang bước vào một thế giới nơi mọi chuyển động của cảm xúc đều được phóng đại lên dưới lớp tuyết trắng phủ kín núi rừng.
Shimamura đến vùng xứ tuyết từ Tokyo bằng chuyến tàu đêm quen thuộc. Hành trình ấy mở ra toàn bộ không gian của tác phẩm. Khi đoàn tàu đi sâu vào miền núi phía Bắc, những nhịp sống thường ngày dường như bị bỏ lại phía sau. Những thị trấn nhỏ nằm giữa thung lũng, những suối nước nóng khuất trong tuyết, những ngọn núi phủ trắng đến tận đường chân trời tạo nên cảm giác tách biệt với phần còn lại của thế giới. Con người trong không gian ấy hiện lên mong manh hơn thường lệ. Mọi âm thanh dường như nhỏ lại. Mọi cử chỉ đều trở nên dễ nhận thấy. Chính trong bối cảnh đó, Kawabata đưa Yoko xuất hiện.
Đó là một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của văn học Nhật Bản thế kỷ XX. Trên ô cửa kính toa tàu, khuôn mặt Yoko hiện lên như một bóng phản chiếu giữa bóng tối. Khi ánh đèn tín hiệu ngoài đường ray lướt ngang qua đôi mắt cô, Shimamura bị hút vào vẻ đẹp ấy gần như ngay lập tức. Cảnh tượng chỉ kéo dài trong vài khoảnh khắc nhưng dư âm của nó phủ lên gần như toàn bộ cuốn tiểu thuyết.
Điều đáng nhớ ở đây không phải bản thân Yoko mà là cách cô xuất hiện. Người đọc không gặp một con người bằng xương bằng thịt bước vào câu chuyện. Người đọc nhìn thấy một hình ảnh trên mặt kính. Ánh sáng, bóng tối và sự phản chiếu cùng tồn tại trong một khung hình duy nhất. Ngay từ đầu, Kawabata đã đặt Yoko vào một khoảng cách nhất định. Cô hiện diện rõ ràng nhưng vẫn xa vời. Người đọc biết rất ít về nội tâm của cô, còn Shimamura cũng hiếm khi cố gắng tiến lại gần hơn. Anh bị cuốn hút bởi giọng nói, bởi ánh mắt, bởi những lần cô xuất hiện giữa phong cảnh tuyết trắng, nhưng sự cuốn hút ấy thường mang màu sắc của một trải nghiệm thẩm mỹ hơn là một mối quan hệ giữa hai con người.
Komako xuất hiện theo cách hoàn toàn khác.
Cô không bước vào câu chuyện qua một lớp kính phản chiếu. Cô ngồi đối diện Shimamura, nói chuyện với anh, uống rượu với anh, chờ đợi anh và yêu anh bằng tất cả những gì mình có. Trong suốt cuốn tiểu thuyết, Komako luôn là nhân vật hiện diện rõ ràng nhất. Người đọc biết cô nghĩ gì, đau khổ vì điều gì, hy vọng điều gì. Cô có những khoảnh khắc bốc đồng, có những lúc ghen tuông, có những lúc yếu đuối đến mức khiến người khác không khỏi xót xa. Toàn bộ sự sống động ấy khiến Komako trở thành người thật nhất trong thế giới của Xứ tuyết.
Thế nhưng chính ở đây lại xuất hiện nghịch lý lớn nhất của cuốn sách. Người phụ nữ yêu Shimamura nhiều nhất cũng là người anh không thể dành cho thứ tình cảm mà cô mong muốn. Càng hiện diện rõ ràng trong đời sống của anh, Komako càng khó giữ được vẻ đẹp nguyên vẹn mà anh nhìn thấy ở Yoko. Cô có quá khứ, có tổn thương, có những đòi hỏi rất thực của đời sống. Tất cả những điều ấy làm cô trở nên gần gũi hơn với người đọc, nhưng đồng thời cũng khiến cô không thể tồn tại như một hình tượng lý tưởng trong tâm trí Shimamura.
Kawabata dường như đã để lại một gợi ý quan trọng thông qua niềm say mê ballet của nhân vật này. Shimamura dành rất nhiều thời gian nghiên cứu ballet phương Tây. Anh đọc về nó, viết về nó và suy nghĩ về nó với sự nhiệt thành của một người yêu nghệ thuật. Nhưng anh chưa từng tận mắt xem một buổi biểu diễn nào. Thứ anh yêu là một hình dung về ballet được xây dựng từ sách báo, tranh ảnh và trí tưởng tượng. Khoảng cách vô tình giữ cho đối tượng ấy luôn ở trạng thái hoàn hảo. Nó không có cơ hội bị đời sống làm cho trở nên tầm thường.
Khó có thể không nghĩ đến Yoko và Komako khi đọc những đoạn viết về ballet. Một người hiện lên như hình ảnh phản chiếu trên mặt kính. Một người bước thẳng vào đời sống với tất cả những vui buồn, giới hạn và tổn thương của mình. Một người tồn tại trong khoảng cách. Một người luôn ở rất gần. Cả cuốn tiểu thuyết nhiều lần quay trở lại sự căng thẳng ấy.
Khi biết Komako đã dành nhiều năm chép lại những cuốn sách mình đọc vào những cuốn sổ tay dày đặc chữ viết, phản ứng đầu tiên của Shimamura không phải là sự cảm phục. Anh nghĩ đến sự vô ích của công việc ấy. Chi tiết này thường khiến người đọc bối rối bởi những cuốn sổ kia chính là bằng chứng cho thấy Komako sở hữu một đời sống tinh thần phong phú hơn nhiều gì người ta vẫn nghĩ về một geisha sống ở vùng núi hẻo lánh. Thời gian, sự kiên nhẫn và niềm say mê mà cô dành cho việc đọc sách hiện diện rõ ràng trong từng trang giấy. Thế nhưng Shimamura lại nhìn thấy ở đó sự phù du nhiều hơn là giá trị.
Khoảnh khắc ấy hé lộ điều gì đó rất sâu trong cách anh tồn tại. Anh dễ rung động trước vẻ đẹp của những điều mong manh. Anh nhận ra sự tận tâm, sự hy sinh và lòng chân thành ở người khác. Nhưng anh luôn đứng lùi lại một bước. Khoảng cách ấy xuất hiện trong cách anh nhìn nghệ thuật, trong cách anh nhìn tình yêu và cả trong cách anh nhìn những con người đang ở ngay trước mặt mình.
Bởi vậy, câu hỏi còn lại sau khi khép sách có lẽ không phải Shimamura yêu Yoko hay Komako nhiều hơn.
Câu hỏi nằm ở chỗ liệu anh có thực sự muốn bước qua khoảng cách ngăn cách mình với người khác hay không.
Hình ảnh đầu tiên của Yoko xuất hiện trên một ô cửa kính. Ánh sáng đi qua được. Hình ảnh đi qua được. Người đứng bên này vẫn có thể nhìn thấy người đứng bên kia rất rõ. Nhưng tấm kính vẫn ở đó. Khi khép lại Xứ tuyết, người ta dễ có cảm giác khoảng cách ấy chưa từng biến mất. Shimamura nhìn thấy Yoko. Anh nhìn thấy Komako. Anh thậm chí có lúc nhìn thấy rất rõ nỗi đau của họ. Chỉ có điều nhìn thấy và bước tới lại là hai việc khác nhau.
Có lẽ đó mới là nỗi buồn lớn nhất của cuốn tiểu thuyết này.
