Vì sao con người sợ cái chết?

Có một điều rất kỳ lạ về con người.

Chúng ta là loài duy nhất biết chắc mình sẽ chết.

Một con chim có thể chạy trốn khi gặp nguy hiểm. Một con hươu sẽ bỏ chạy trước kẻ săn mồi. Nhưng khi mối nguy qua đi, chúng không dành phần còn lại của cuộc đời để nghĩ về cái chết sẽ đến vào một ngày nào đó.

Con người thì khác. Chúng ta không chỉ biết rằng mình sẽ chết, mà còn biết điều ấy chắc chắn sẽ xảy ra, dù không ai biết khi nào.

Có lẽ chính nhận thức ấy mới là nguồn gốc của rất nhiều nỗi bất an.

Nỗi sợ không mang tên cái chết

Nếu hỏi một người rằng họ sợ điều gì nhất khi nghĩ đến cái chết, câu trả lời hiếm khi chỉ là "tôi sợ chết".

Người này sợ cha mẹ già sẽ không còn ai chăm sóc. Người khác sợ con mình chưa đủ lớn. Có người nghĩ đến những dự định còn dang dở, những lời xin lỗi chưa kịp nói hoặc những cuộc gặp sẽ không còn cơ hội lặp lại. Nỗi sợ cũng có thể đến từ bệnh tật, đau đớn hoặc cảm giác phải rời bỏ tất cả những gì mình từng gắn bó.

Nhìn kỹ hơn, rất nhiều nỗi sợ liên quan đến cái chết lại bắt đầu từ cuộc sống.

Chúng ta sợ những gì sẽ mất đi, sợ những gì chưa kịp hoàn thành và sợ việc phải rời xa những người mình yêu thương. Cái chết trở thành cái tên chung cho rất nhiều cảm xúc khác nhau.

Tâm lý học nhìn nỗi sợ này như thế nào?

Trong tâm lý học hiện đại, có một hướng nghiên cứu nổi tiếng mang tên Terror Management Theory. Lý thuyết này cho rằng điều khiến con người khác với hầu hết các loài động vật không chỉ là trí tuệ, mà còn là khả năng ý thức rất rõ về sự hữu hạn của chính mình. Chúng ta vừa muốn sống, vừa biết chắc cuộc sống sẽ kết thúc. Hai nhận thức ấy luôn tồn tại song song và tạo nên một áp lực âm thầm trong đời sống tinh thần.

Theo cách nhìn này, nhiều lựa chọn của con người không hoàn toàn xuất phát từ nhu cầu vật chất. Mong muốn để lại dấu ấn, xây dựng gia đình, theo đuổi sự nghiệp, sáng tạo nghệ thuật hay gắn bó với một cộng đồng cũng có thể được hiểu như những cách con người tìm kiếm ý nghĩa trước sự hữu hạn của đời mình.

Điều đó không có nghĩa mọi hành động đều bị chi phối bởi nỗi sợ cái chết. Nó chỉ cho thấy ý thức về cái chết hiện diện trong cuộc sống nhiều hơn chúng ta vẫn nghĩ.

Vì sao người hiện đại vẫn khó nói về cái chết?

Điều đáng chú ý là chúng ta sống lâu hơn tổ tiên, nhưng lại ít khi nói về cái chết hơn.

Một thế kỷ trước, nhiều người qua đời ngay tại nhà. Trẻ em lớn lên trong sự chứng kiến của nhiều thế hệ trong gia đình. Việc chăm sóc người hấp hối và tiễn biệt người đã khuất diễn ra ngay giữa đời sống thường nhật.

Ngày nay, phần lớn những khoảnh khắc cuối cùng diễn ra trong bệnh viện hoặc các cơ sở chăm sóc y tế. Tang lễ được tổ chức chuyên nghiệp hơn. Cái chết dần rời khỏi không gian sinh hoạt hằng ngày. Chúng ta có thể dành nhiều năm không phải chứng kiến một người ra đi, cho đến khi biến cố xảy ra với chính gia đình mình.

Khoảng cách ấy khiến nhiều người nhận ra mình gần như không biết phải nói gì khi đứng trước mất mát.

Tạng thư sinh tử tiếp cận nỗi sợ ấy bằng một cách khác

Phần lớn những cuốn sách về cái chết cố gắng trả lời câu hỏi điều gì sẽ xảy ra sau khi con người qua đời.

Tạng thư sinh tử lại dành nhiều thời gian hơn cho một câu hỏi khác: làm thế nào để sống khi biết rằng cái chết là điều không thể tránh khỏi.

Đó là lý do cuốn sách nói rất nhiều về vô thường, lòng bi mẫn, sự hiện diện và cách đồng hành cùng người đang đi đến cuối đời. Cái chết không được xem như một chủ đề cần né tránh hay một bí ẩn phải giải đáp. Nó được đặt trở lại đúng vị trí của mình, như một phần của đời sống.

Khi nhìn theo cách ấy, nỗi sợ cũng thay đổi. Người đọc không nhất thiết bớt sợ cái chết sau khi gấp sách lại. Nhưng họ có thể hiểu rõ hơn điều gì đang khiến mình bất an và vì sao những câu hỏi về sự sống lại luôn đi cùng những câu hỏi về cái chết.

Kết

Có lẽ con người sẽ không bao giờ thôi sợ cái chết.

Nhưng càng nhìn kỹ, ta càng thấy nỗi sợ ấy không chỉ nói về điểm kết thúc của một đời người. Nó phản chiếu cách chúng ta đang sống, đang yêu thương và đang sử dụng quãng thời gian mình có.

Có thể đó cũng là lý do những cuốn sách như Tạng thư sinh tử vẫn tiếp tục được tìm đọc sau nhiều năm. Chúng không hứa hẹn xóa bỏ nỗi sợ lớn nhất của con người. Chúng chỉ nhắc rằng khi hiểu rõ hơn về sự hữu hạn của đời sống, ta cũng có cơ hội sống cẩn trọng, sâu sắc và bình an hơn với hiện tại.