Nếu chỉ nhìn từ hình dáng, tùng và bách không phải những loài cây nổi bật nhất: chúng không có hoa rực rỡ, cũng không cho quả ngọt. Vậy vì sao suốt hàng nghìn năm, người phương Đông lại dùng chính hai loài cây này để ví với người quân tử?
Vào những mùa thuận lợi, cây cối đều sinh trưởng xanh tốt, khó phân biệt loài nào bền bỉ hơn loài nào. Chỉ khi mùa đông kéo đến, sương giá phủ kín, nhiều loài cây bắt đầu héo úa, sức sống của tùng, bách mới thực sự hiện rõ. Chính trong nghịch cảnh, sức sống của chúng mới bộc lộ rõ nhất.
Từ sự quan sát ấy, Khổng Tử đã đúc kết trong Luận ngữ: “Tuế hàn, nhiên hậu tri tùng bách chi hậu điêu”: chỉ khi đông giá mới biết tùng, bách là những loài tàn úa sau cùng.
Câu nói của Khổng Tử không dừng lại ở việc luận về cây cối. "Mùa đông" ở đây là phép ẩn dụ cho những thử thách của cuộc đời. Cũng như tùng và bách chỉ bộc lộ sức sống khi giá rét kéo đến, phẩm chất của một con người cũng chỉ được nhận ra khi họ đối diện với nghịch cảnh. Vì thế, tùng và bách dần vượt khỏi ý nghĩa của một loài cây để trở thành biểu tượng của người quân tử: kiên định, giữ được cốt cách và không đổi thay trước hoàn cảnh.
Ý nghĩa ấy cũng được gửi gắm trong nhan đề cuốn sách Tùng bách dạn sương, trúc chịu hàn của Phong Tử Khải. Tản văn của ông không bàn những đạo lý lớn lao mà lặng lẽ viết về trẻ nhỏ, muông thú, bạn bè, hàng xóm và những mảnh đời bình dị.
Cũng như tùng và bách không chứng minh sức sống vào những ngày nắng đẹp, lòng nhân hậu, bao dung và sự điềm tĩnh chỉ thực sự bền vững khi được thử thách qua những "mùa đông" của đời người.
