Nhìn tên sách và cách trình bày, Cờ đỏ, Cờ xanh – Tâm lý học hiện đại giải mã drama cuộc sống rất dễ bị xếp ngay vào một ngăn quen thuộc: thêm một cuốn self-help dạy chúng ta cách nhận diện người độc hại, tránh những mối quan hệ tệ và sống tốt hơn.
May thay, Ali Fenwick không dừng ở đó.
“Cờ đỏ” và “cờ xanh” trong cuốn sách là một hệ quy chiếu khá tiện dụng để nhìn vào hành vi của con người trong những mối quan hệ hằng ngày. Nhưng cuốn sách trở nên đáng chú ý hơn khi câu hỏi không còn là “người kia có phải red flag không?”, mà chuyển thành một câu khó chịu hơn nhiều: có lúc nào chính mình mới là người đang cư xử có vấn đề?
Fenwick gọi đây là một kiểu “cẩm nang cho những drama đời thường”. Mô tả ấy khá chính xác với tinh thần của cuốn sách. Tình yêu, hẹn hò qua ứng dụng, gia đình, công sở, mạng xã hội đều là những không gian con người liên tục đọc tín hiệu của nhau, hiểu nhầm nhau, đặt kỳ vọng rồi thất vọng. Cờ đỏ, Cờ xanh thử sắp xếp mớ hỗn độn ấy thành những mẫu hành vi đủ rõ để người đọc có thể nhận diện.
HẸN HÒ HIỆN ĐẠI VÀ MỘT CUỐN TỪ ĐIỂN VỀ NHỮNG HÀNH VI KHÓ HIỂU
Có lẽ phần dễ tạo cảm giác “đúng là chuyện của mình” nhất nằm ở những chương nói về hẹn hò và quan hệ tình cảm.
Các ứng dụng hẹn hò và mạng xã hội khiến việc gặp gỡ người khác trở nên dễ dàng hơn, nhưng đồng thời tạo ra cả một hệ sinh thái hành vi mới. Một người đang nói chuyện rất nhiệt tình bỗng biến mất. Một người khác khiến bạn liên tục nghi ngờ chính ký ức và cảm nhận của mình. Có những mối quan hệ không hẳn tồi tệ ngay từ đầu, chỉ dần trở nên khó hiểu bởi những tín hiệu trái ngược.
Ghosting, gaslighting và những kiểu cư xử quen thuộc của đời sống trực tuyến được Fenwick đặt dưới lăng kính tâm lý học và hệ thống “cờ đỏ, cờ xanh”. Giá trị của cách làm này nằm ở việc người đọc có thêm từ ngữ để gọi tên điều đang xảy ra.
Gọi đúng tên chưa chắc giúp một cuộc chia tay bớt đau hay một lần bị ghost bớt khó chịu. Nhưng ít nhất nó khiến sự việc trở nên dễ hiểu hơn. Thay vì mắc kẹt mãi trong câu hỏi “tại sao người ta lại làm thế với mình?”, người đọc có thể nhìn hành vi ấy như một mẫu hình, xem nguyên nhân nào có thể đứng phía sau và cân nhắc mình nên phản ứng ra sao.
Đây cũng là điểm khiến cuốn sách khác một danh sách “10 dấu hiệu nên chia tay” thường thấy trên mạng. Fenwick không biến mỗi hành vi khó chịu thành một bản án. Ông quan tâm hơn tới việc hành vi ấy đến từ đâu, nó lặp lại thế nào và người trong cuộc đang có những lựa chọn nào.
“RED FLAG” KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG Ở PHÍA BÊN KIA
Khái niệm “red flag” đã phổ biến đến mức đôi khi trở thành một trò chơi phán xét. Người kia trả lời tin nhắn chậm, red flag. Người kia không thích một thứ mình thích, red flag. Người kia có cách sống khác mình, lại thêm một lá cờ đỏ.
Cờ đỏ, Cờ xanh hữu ích nhất khi kéo khái niệm ấy ra khỏi cách sử dụng đơn giản đó.
Nhận diện một hành vi đáng báo động ở người khác tương đối dễ. Nhận ra chính mình có thể đang lặp lại một hành vi làm tổn thương người khác khó hơn rất nhiều.
Ta có thể phàn nàn về một người né tránh giao tiếp, nhưng có khi chính mình cũng từng chọn im lặng thay vì nói rõ. Ta ghét bị người khác kiểm soát, song chưa chắc đã nhận ra những lúc mình đang muốn kiểm soát phản ứng của họ. Ta dễ dàng gọi một người khác là thiếu thấu cảm, trong khi ít khi tự hỏi mình đã thực sự lắng nghe chưa.
Ở đây, hệ thống cờ đỏ và cờ xanh trở thành một công cụ tự soi hơn là một bảng kiểm để chấm điểm người khác.
Đó cũng là sự chuyển hướng quan trọng về mặt tâm lý. Một mối quan hệ không được tạo thành bởi một người “tốt” và một người “có vấn đề”. Hai bên đều mang theo thói quen, bất an, kỳ vọng và những kiểu phản ứng đã được hình thành từ trước. Muốn hiểu chuyện gì đang xảy ra giữa hai người, đôi khi phải nhìn vào cả hai phía.
KHÔNG CHỈ CÓ CHUYỆN YÊU ĐƯƠNG
Dù hẹn hò hiện đại và quan hệ tình cảm chiếm một phần đáng kể trong cuốn sách, phạm vi của Cờ đỏ, Cờ xanh rộng hơn chuyện chọn người yêu.
Gia đình và công sở cũng đầy những tín hiệu mà ta thường bỏ qua vì đã quá quen.
Một mối quan hệ gia đình có thể chứa những kỳ vọng khó nói thành lời. Một đồng nghiệp có thể khiến ta khó chịu mà bản thân ta chưa xác định nổi lý do. Có những cách giao tiếp được lặp lại nhiều năm đến mức mọi người xem chúng là bình thường, dù chúng liên tục tạo ra căng thẳng.
Cách tổ chức sách theo từng nhóm quan hệ khiến độc giả không nhất thiết phải đọc tuần tự từ đầu đến cuối. Có thể bắt đầu ở phần mình đang cần nhất: hẹn hò, tình yêu, gia đình hay công việc; sau đó quay lại những phần khác khi một tình huống trong đời sống khiến chúng trở nên liên quan.
Đây là một ưu điểm đáng kể với sách tâm lý học ứng dụng. Nó biến cuốn sách thành tài liệu có thể mở lại, thay vì một văn bản phải đọc hết một lần rồi cất lên kệ.
TÂM LÝ HỌC NHƯNG KHÔNG BIẾN MỌI CUỘC TRÒ CHUYỆN THÀNH BUỔI TRỊ LIỆU
Một lý do khiến nhiều người dè chừng với sách self-help là chúng thường quá chắc chắn.
Một vấn đề phức tạp được rút xuống thành vài bước. Một kiểu người được gom vào một nhãn. Một lời khuyên được trình bày như thể đúng cho tất cả mọi người.
Cờ đỏ, Cờ xanh dễ đọc hơn khi Fenwick dùng tâm lý học để giải thích những tình huống đời thường bằng giọng trực tiếp, đôi khi hài hước, thay vì khiến người đọc có cảm giác đang dự một bài giảng.
Theo bài review nguồn, các chương được hỗ trợ bởi những thông tin và nghiên cứu tâm lý học, song phần trình bày vẫn tập trung vào tình huống và hành vi. Nhờ vậy, người đọc có thể đi từ một chuyện rất cụ thể như bị ghost sang câu hỏi rộng hơn về cách con người tránh né xung đột; từ cảm giác bất an trong một mối quan hệ sang cách ta diễn giải hành vi của người khác.
Sách cũng không nhất thiết đưa ra một đáp án duy nhất rằng ta phải rời bỏ hay tiếp tục một mối quan hệ. Điều hữu ích hơn là nó đưa cho người đọc một số dấu hiệu và câu hỏi để tự xem xét: chuyện gì đang diễn ra, mình đang cảm thấy thế nào, hành vi nào đang lặp lại, và lựa chọn nào phù hợp hơn với mình.
MỘT CUỐN SELF-HELP CHO NGƯỜI KHÔNG MẤY TIN VÀO SELF-HELP?
Có lẽ đây là cách khá chính xác để mô tả Cờ đỏ, Cờ xanh.
Người đọc không cần đồng ý với mọi phân loại hay biến mỗi mối quan hệ thành một bảng kiểm cờ đỏ, cờ xanh. Cuốn sách cũng khó có thể giải thích hết những nguyên nhân khiến con người cư xử kỳ quặc, né tránh hay làm tổn thương nhau.
Nhưng nó làm được một việc hữu ích: khiến những hành vi tưởng như hoàn toàn khó hiểu trở nên có cấu trúc hơn.
Quan trọng hơn, cuốn sách không để người đọc thoải mái đứng ngoài và phán xét.
Khi đọc đủ lâu, câu hỏi “người này có phải red flag không?” bắt đầu nhường chỗ cho những câu khác: Mình thường phản ứng thế nào khi bất an? Mình có đang đòi hỏi một điều mà bản thân không sẵn sàng dành cho người khác? Có hành vi nào mình rất ghét khi người khác làm nhưng lại vô tình lặp lại?
Đến lúc đó, hai màu đỏ và xanh không còn đơn giản là tín hiệu để chọn hoặc bỏ một người.
Chúng trở thành một cách để đọc lại chính mình.
