"Muối của rừng" có cốt truyện đơn giản: ông Diểu nai nịt vào rừng đi săn trong tiết trời xuân, bắn được một con khỉ đực. Nhưng khỉ cái quay lại cứu khỉ đực, khỉ con cướp súng của ông, cuối cùng ông băng bó cho khỉ đực, thả nó đi rồi trần truồng trở về nhà sau những chiêm nghiệm sâu sắc.
Khái niệm "cái thiện" và hành trình "hướng thiện" được Nguyễn Huy Thiệp từng bước thiết lập thông qua diễn biến tâm lý của nhân vật chính ông Diểu trong suốt buổi đi săn, hình tượng các con khỉ và biểu tượng hoa tử huyền - "muối của rừng" - một loài hoa tưởng tượng do tác giả sáng tạo ra.
"Hướng thiện" tức là đồng cảm, là trở nên bình đẳng với mọi sinh linh. Khi mới vào rừng, ông Diểu tự cho mình quyền sinh quyền sát với muông thú, coi đi săn như việc giải trí đơn thuần. Ông "tha" cho chim, cho gà rừng, ông tự tin bắn được khỉ đầu đàn, ông phóng chiếu lăng kính của mình lên những con vật vô tội, gọi chúng bằng đủ danh từ và tính từ hằn học mang vào từ thế giới loài người.
Khi đối đầu với bầy khỉ, ông dần nhận ra chúng cũng có khao khát sống, bản năng sinh tồn và ý thức trách nhiệm. Khi không còn vũ khí hiện đại trong tay, không còn được bọc trong phục sức của văn minh loài người, ông được gột rửa để trở về với bản dạng nguyên thủy và nhận ra mình không chỉ ngang hàng với mọi sinh linh, mà còn cần dựa vào chúng, học hỏi từ chúng.
Qua những mô tả đầu tiên, từ tâm thế đến trang bị đều cho thấy ông Diểu là một người đi săn giàu kinh nghiệm. Trong nhiều sáng tác nổi tiếng trên thế giới, điển hình như "Chúa ruồi" của William Golding, giết chóc chính là hành vi của cái ác. Dù là để giải trí hay để sinh tồn, không ai còn như trước khi tay đã "nhuốm má u". Việc ông Diểu từ bỏ "con mồi" không phải là một sự đầu hàng, khuất phục trước tự nhiên, mà là kết quả tất yếu của hành trình nhận thức. Cuối cùng khi trần trụi đối diện với chính mình, ông Diểu không có cảm giác tiếc nuối, hối hận, thất bại, mà bình yên lạ thường.
"Hướng thiện" cũng là khả năng động lòng trước vẻ đẹp của tự nhiên. Trong tâm thế ban đầu, ông Diểu chỉ thấy đó là thời tiết thuận lợi để đi săn. Kết thúc hành trình, ông biết nhận ra vẻ đẹp dịu dàng của thiên nhiên qua loài hoa nhỏ bé, ba mươi năm mới nở một lần, được gọi là "muối của rừng".
"Mưa xuân dịu dàng nhưng rất mau hạt. Ông cứ trần truồng như thế, cô đơn như thế mà đi. Chỉ một lát sau, bóng ông nhòa vào màn mưa. Chỉ ít ngày nữa sang tiết Lập hạ. Trời sẽ ấm dần."
Con người không thể sống tách rời với tự nhiên, không đứng trên tự nhiên, càng không thể chống lại tự nhiên, nhưng mỗi người đều có thể soi chiếu vào thiên nhiên, hòa vào tự nhiên để tìm thấy cái đẹp, tìm thấy chính mình.
...
Nguyễn Huy Thiệp là cây bút truyện ngắn sắc sảo và quan trọng của văn chương Việt Nam thời kỳ sau Đổi Mới. Truyện ngắn "Muối của rừng" là một sáng tác đặc biệt, mang màu sắc huyền ảo, thần thoại, cho thấy những cải tiến trong phong cách sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, tập trung vào những suy tư mới và cách đặt vấn đề mới về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.
Truyện đã được đưa vào chương trình Ngữ văn lớp 12 của bộ SGK Kết nối tri thức, và là truyện ngắn đầu tiên trong tuyển tập "Cánh buồm nâu thuở ấy" do Nhã Nam mới phát hành.
