Có lẽ nhiều độc giả thời nay, vào thời điểm nào đó trong đời, đã từng đặt câu hỏi hoặc trăn trở rằng, những cuốn sách ra đời trong thời đại xưa cũ có còn giá trị gì không? Chúng ta có cần đọc chúng hay không khi mà bối cảnh thời đại ngày nay đã khác xưa quá nhiều? Nếu có những trăn trở ấy, trước khi đi tìm kiếm câu trả lời, mời bạn cùng dạo bước vào thế giới triết lý cổ đại qua bộ sách “Triết học đại chúng Princeton”, đặc biệt là cuốn sách “Để sống trên đời” của Seneca, để lắng nghe những tiếng nói cổ xưa, rất truyền cảm hứng. Qua đó, phần nào bạn có thể tìm được câu trả lời rằng, những sách xưa cũ có cần thiết trong thời đại ngày nay hay không?
Trong “Để sống trên đời”, Seneca, triết gia khắc kỷ La Mã, đã vạch đường chỉ lối cho mỗi người cách để sống trọn vẹn trên cõi đời hữu hạn. Trong đó ông chỉ ra rằng tài sản quý giá nhất của con người không phải là tiền bạc hay địa vị, mà chính là thời gian. Ông cảnh báo: chúng ta thường cẩn trọng bảo vệ tiền của mình, nhưng lại để người khác hoặc chính bản thân phung phí thời gian vào những việc vô nghĩa. Lời nhắc nhở ấy, dù được ông đưa ra từ thế kỷ I, vẫn vang vọng mạnh mẽ trong xã hội hiện đại đầy những “kẻ cắp thời gian” như mạng xã hội, truyền hình, hay những cuộc họp vô bổ.
1. Thời gian – thứ duy nhất không thể tái tạo
Seneca khẳng định: “Không có gì thuộc về ta, ngoại trừ thời gian.” Đây là chân lý mà bất cứ ai sống thế giới ngày nay đều cần ghi nhớ. Tiền bạc một khi mất đi ta có thể kiếm lại, thời gian đã mất thì vĩnh viễn không quay trở về. Bởi vậy mỗi cá nhân cần coi thời gian như một loại vốn đầu tư, phải biết kiểm soát cuộc sống của mình, loại bỏ những hoạt động vô nghĩa, và dành ưu tiên cho những trải nghiệm có giá trị.
Trong bối cảnh ngày nay, điều này đồng nghĩa với việc giảm thời gian lướt mạng xã hội trên màn hình điện thoại, tránh những cuộc trò chuyện xã giao vô bổ, để tập trung vào học hỏi, sáng tạo, hoặc nuôi dưỡng các mối quan hệ thực sự.
2. Bận rộn không đồng nghĩa với sống có ý nghĩa
Một trong những phê phán sắc bén nhất của Seneca là việc con người ta có sự nhầm lẫn giữa bận rộn và hiệu quả. Ông nhận định: nhiều người tưởng rằng việc lấp đầy lịch trình bằng vô số hoạt động là dấu hiệu của thành công, nhưng thực chất đó chỉ là sự tiêu hao vô ích.
Trong xã hội hiện đại, nơi “đa nhiệm” và “làm việc 24/7” được ca ngợi, nhận định của Seneca càng thực sự đáng suy ngẫm. Các trí thức, doanh nhân hay sinh viên đều có nguy cơ rơi vào cái bẫy của “năng suất giả tạo”. Seneca nhắc ta rằng giá trị của đời sống không nằm ở số lượng công việc hoàn thành, mà ở chiều sâu của trải nghiệm và mục đích rõ ràng.
3. Cái bẫy của sự trì hoãn
Seneca cũng cảnh báo con người về “ảo tưởng thời gian tương lai”: nhiều người luôn đặt lịch hẹn rằng sẽ bắt đầu sống thật sự vào một ngày nào đó trong tương lai. Nhưng kỳ thực ngày ấy thường không bao giờ đến. Luôn trì hoãn chính là căn bệnh phổ biến trong thời đại hiện nay, nào là trì hoãn việc học, trì hoãn chăm sóc sức khỏe, trì hoãn theo đuổi đam mê với muôn vàn lý do khác nhau.
Sự trì hoãn khiến con người trở nên trì trệ, sợ thất bại, sợ rủi ro. Từ đó đẩy mỗi người vào hố sâu của lo lắng, bất an. Để loại bỏ sự trì hoãn ở con người, Seneca khuyên mỗi người, dù bất kỳ việc gì, cũng phải thực hiện ngay trong hiện tại. Mỗi khoảnh khắc đều là cơ hội để sống trọn vẹn, và việc chờ đợi một thời điểm hoàn hảo nào đó trong tương lai chỉ dẫn đến sự lãng phí cho cuộc đời mà thôi.
4. Bị giàu sang và địa vị mê hoặc
Seneca không phủ nhận giá trị của vật chất, nhưng ông chỉ ra rằng việc chạy theo giàu sang và danh vọng thường khiến con người xa rời thực tế. Trong xã hội tiêu dùng hiện đại, nơi thành công được đo bằng xe sang, nhà lớn, hay số người theo dõi trên mạng xã hội, lời cảnh báo này càng mang tính thời sự.
Thực tiễn cho thấy, nhiều người đạt được địa vị cao nhưng vẫn cảm thấy cuộc đời này thật vô vị, chán ngắt, không có ý nghĩa gì cả. Từ đó có thể thấy rằng, sự bình yên trong tâm hồn không đến từ vẻ hào nhoáng của bên ngoài, mà phải xuất phát tự chính nội tâm. Bởi vậy Seneca khuyên ta hãy tìm kiếm sự giàu có trong tri thức, nhân cách và tình bằng hữu, thay vì trong những thước đo bên ngoài.
5. Ý thức về cái ch.ết – động lực để sống
Seneca nhấn mạnh rằng, việc nhận thức về sự hữu hạn của đời người không phải để gieo sợ hãi, mà nhằm khích lệ mỗi người hãy sống một cuộc đời ý nghĩa. Khi biết rằng cái ch.ết luôn cận kề, ta sẽ bớt đi những tranh chấp nhỏ nhặt, bớt phí thời gian vào những việc vô bổ, mà biết nâng niu, trân trọng từng khoảnh khắc sống.
Bản chất của con người luôn né tránh nói về cái ch.ết, cả trong thời cổ lẫn thời đại ngày nay, lời khuyên này giúp ta đối diện với sự thật: chính sự hữu hạn mới khiến đời sống trở nên quý giá.
6. Nghệ thuật hưởng thụ nhàn rỗi
Seneca phân biệt giữa giải trí thụ động và nhàn rỗi tích cực. Ông cho rằng chỉ khi ta dùng thời gian rảnh để học hỏi, sáng tạo, hoặc kết nối ý nghĩa với người khác, thì đó mới là “sự nhàn rỗi” đúng nghĩa. Ngược lại, việc tiêu thụ vô thức – từ rượu chè, trò chơi vô bổ đến lướt mạng không mục đích – chỉ là một dạng lãng phí.
Đây là lời nhắc nhở thực tiễn cho thời đại Netflix, TikTok và vô số hình thức giải trí tức thì: hãy để cơ thể được nghỉ ngơi, luôn chăm sóc sức khỏe tinh thần, trí tuệ và tâm hồn, thay vì để bản thân rơi vào trạng thái tiêu thụ thụ động.
Trong một thế giới đầy cám dỗ của sự bận rộn giả tạo, của những cuộc chạy đua vô nghĩa về địa vị và vật chất, Seneca nhắc ta rằng: sống thật sự không phải là kéo dài thời gian, mà là làm cho từng khoảnh khắc trở nên có giá trị.
Và để làm được những điều đó, mỗi chúng ta buộc phải tự vấn: ai đang “cướp” thời gian của chính chúng ta? Ta có đang trì hoãn việc sống hay không? Ta có đủ can đảm để sống ngay hôm nay, bằng sự tỉnh thức hay không? Một khi trả lời được những câu đó là chúng ta đã biết cách sống trên đời một cách xứng đáng.
