Bi kịch là chất liệu của văn chương. Không có nó, không thể có văn chương. Tuy vậy nếu bi kịch chồng chất, văn chương không thể chân thật. Dẫu thế vẫn có ngoại lệ, mà “Tựa thinh không” của nhà văn Ý Ada d’Adamo là một trong số đó.
12.07.2025 by Xuân Uyên
Ra mắt vào năm 2023, cuốn sách đã làm rúng động văn đàn Ý bởi sức thu hút cũng như tác động mà nó tạo ra. Càng đặc biệt hơn khi tác giả của nó chưa từng xuất bản cuốn sách nào khác. Ngay lập tức, nó được trao giải Premio Strega danh giá của đất nước này. Nhưng lại sốc hơn khi chỉ vài ngày sau khi danh sách đề cử được công bố, Ada d’Adamo qua đời vì bệnh ung thư. Đó có thể nói là nỗi buồn của người viết lách, khi dẫu không mưu cầu giải thưởng thì việc chưa kịp nhìn thấy công sức mình đã bỏ ra giờ được tôn vinh cũng là một mất mát lớn.
Nhưng khi đọc sách, ta lại nhận ra một bi kịch khác còn bao trùm hơn. Bởi “Tựa thinh không” là một tác phẩm có hơi hướng hồi ký, kể về những tháng ngày Ada d’Adamo mang thai người con rồi sẽ được chẩn đoán mắc khuyết tật não, không thể vận động cũng như nghe, nói. Trong những trang sách đầy tình cảm, bà đưa ta về từ những tháng ngày mang thai đến thời khắc thiêng liêng, để rồi đến nút thắt khác: bản thân được chẩn đoán mắc ung thư vú. Vậy là giờ đây từ nỗi đau có con gái không trọn vẹn, ta được nếm trải một vết thương kép: khi bà cũng mang trong mình một bản án tử, không có khả năng chăm sóc con mình.
Muôn vàn cảm xúc
Được viết bằng văn phong giàu cảm xúc, có độ biểu đạt cao và đầy sắc thái, “Tựa thinh không” thu hút người đọc bởi sự gần gũi. Có thể là thể loại lai giữa hư cấu và phi hư cấu mà tác phẩm mang nhiều tính hồi ký này lại mang theo sự chân thật mà nhiều tác phẩm đôi khi muốn có lại không có được. Ở đó tác giả trải ra trang sách những gì bản thân thấu cảm, từ sự chờ đón đứa con bé nhỏ đến sự choáng váng khi nghe phán quyết đến từ bác sĩ, từ sự dũng cảm đối mặt với thực tế đến khi suy sụp thêm một lần nữa khi biết chính mình là một cái cây giờ đã khô cằn, có thể mục rữa bất cứ lúc nào…
Đối chiếu với trải nghiệm của người đọc, cuốn sách có được độ chạm đặc biệt. Sở dĩ có điều đó bởi lẽ tình mẫu tử nói riêng và tình thân là một trải nghiệm mang tính phổ quát, thuộc về bản chất mà ai trong đời cũng có thể thấy. Tuy không ở cùng một hoàn cảnh, một trạng thái, một bối cảnh, nhưng những trăn trở, dằn vặt và tự trách của Ada d’Adamo lại bỗng sống dậy, khiến cho người đọc quặn thắt cõi lòng khi bà không hề che giấu cảm giác yếu đuối mà là mở toang cánh cửa, xem đó như cách chữa lành trong khi bản thân không biết mình phải làm gì.
Những dòng tưởng đơn giản như: “Khi con ở trong phòng phẫu thuật hoặc trong khu điều trị tích cực, bố mẹ chẳng còn chút quyền hạn nào đối với con, chả còn tiếng nói gì. Ai đó khác sẽ giám sát giấc ngủ của con, hơi thở, tiếng khóc. Bố mẹ ở bên ngoài nhẩm đếm và chờ đợi. Bố mẹ đoán các mốc thời gian – chuẩn bị, gây mê, phẫu thuật, quá trình tỉnh lại, bố mẹ phục sẵn bên những cánh cửa đóng chặt, dò hỏi một cô ý ta đi ngang qua bằng ánh mắt câm lặng” (trang 15) lại như nhát dao sắc bén, cứa vào người đọc.
Nhưng “Tựa thinh không” không chỉ đánh vào độc giả một cách trực diện, mà bằng những suy ngẫm, đào sâu nội tâm, Ada d’Adamo cũng cho ta thấy những gì nó cướp đi một cách gián tiếp mà quan trọng nhất đó là danh tính. Như bà viết khi có một đứa con khuyết tật, người mẹ sẽ tự nhận lãnh một bản án tử: án tử cho cái tên riêng, để được gọi bằng “mẹ của ai đó”. Bà cũng không còn là một sinh vật độc lập, từ phải bước đi cùng con, nhìn thay cho con, thành tay, thành mắt cho con… Những suy ngẫm ấy phải đến từ trải nghiệm thật, và nó mang cho độc giả một sự tỉnh thức, rằng không chỉ có nỗi đau, những bi kịch ấy cũng khiến người ta không còn là người.
Đổ lỗi cho ai bởi những điều ấy? Khi trải qua bi kịch, con người không tránh khỏi việc tìm lý do để gán cho mình. Xuất phát từ cảm nhận cá nhân, nhưng nhà văn người Ý cũng có những lối vi von hay sự so sánh khiến ta cảm nhận được sự cay nghiệt. Từ trách mình bà phóng ánh mắt ra phía xa hơn, để thấy ở đó nhiều “cuộc đào tẩu”: từ viên bác sĩ thăm khám tiền sản nhưng không phát hiện đứa bé có vấn đề, đến những thai phụ cũng vừa mới sinh, những người thầm thì to nhỏ khi bà đi qua,… Có thể nói cuốn sách đã khảo sát cuộc sống của một con người rơi vào bi kịch một cách toàn diện, ở đó ta thấy sự phá hủy đi từ thảm khốc đến rươm rướm máu, rồi sẽ bùng lên thành một cú nhói khi được nhắc lại, không thể ngơi nghỉ.
Lương tâm xã hội
Về mặt thể loại, nội dung cũng như cách viết, “Tựa thinh không” của Ada d’Adamo gợi nhớ nhiều đến Annie Ernaux – nhà văn người Pháp đoạt giải Nobel văn chương 2022 với những tác phẩm hồi ký, qua đó những lát cắt của xã hội Pháp suốt nhiều thập kỷ đã được hiện lên. Điều đó không hẳn trùng hợp, mà trong cuốn sách, tác giả người Ý cũng nhắc Ernaux và sự dũng cảm của cây viết này. Bà viết: “Sự dũng cảm của bà ấy thôi thúc mẹ làm theo, đi đến tận cùng trong việc kể lại trải nghiệm của mình bởi vì, như bà ấy viết, không có sự thật nào thấp kém cả và đã trải qua một việc, dù đó là việc gì, cũng góp phần vào quyền bất khả xâm phạm được kể về nó” (trang 104).
Từ khoảnh khắc này, Ada d’Adamo bắt đầu trở về quá khứ, kể về câu chuyện đời mình, về cách bà đã từ bỏ đứa bé đầu tiên bởi những áp lực từ người chồng, cuộc sống lẫn sự non nớt ra sao. Có thể nói “Cơn cuồng si” hay “Sự kiện” của Ernaux đã tiếp thêm cho bà bầu nhiệt huyết này, nơi bà mạnh mẽ chấp nhận tội lỗi, dũng cảm rạch toát vết sẹo tưởng đã khép miệng để làm sạch nó, để lấy cái nhân vẫn cứ nhói đau mỗi khi nghĩ về. Những trang sách về việc từ bỏ đứa con đầu tiên, những khoảnh khắc bà trải lòng về sự mệt mỏi, cơn đau… khi chăm sóc đứa bé khuyết tật có thể nói là điều chạm nhất và xúc động nhất.
Khi Ủy ban Văn chương của Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải Nobel cho Ernaux, nhiều người cật lực phản đối bởi họ không coi thể loại hồi ký mà nhà văn Pháp viết ra lại là văn chương. Nhưng lý do mà Viện đưa ra: Tác phẩm của bà dẫu mang tính cá nhân nhưng phần nào đó cũng đã khắc họa rất nhiều giai đoạn của xã hội Pháp khiến ta phải suy nghĩ lại. Điều đó ta có thể thấy trong việc Ernaux nói về định kiến giới, khoảng cách giai cấp,… trong những cuốn như “Hồi ức thiếu nữ”, “Nỗi nhục”, “Một người phụ nữ”,… Những tác phẩm ấy có thể nhìn nhận như một nghiên cứu xã hội học, nơi thân phận cá nhân có thể tiết lộ cách mà xã hội tác động, định hình nên số kiếp người.
Ở “Tựa thinh không”, ta cũng thấy được chính xác điều đó. Vượt qua một câu chuyện riêng tư, những trang viết này cũng là tiếng nói mang lương tâm xã hội, khi những nhà làm chính sách thiếu nhạy cảm cứ thế ban ra luật cấm phá thai như Quốc hội Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden. Là người trong cuộc, cách Ada d’Adamo lên tiếng đã tác động đến chính điều ấy một cách sâu rộng. Như thể bà viết: “Trong những năm này, tôi đã chứng kiến những gia đình tan nát, những gắn kết bị phá hủy, những người phụ nữ lún sâu trong trầm cảm. Không phải ai cũng có sức mạnh thể lực, sức khỏe tâm lý, điều kiện kinh tế, văn hóa cần thiết để chiến đấu với bộ máy quan liêu vô nhân đạo, với sự tàn nhẫn của một số bác sĩ và sự vô văn hóa phổ biến, sự cô đơn và mệt mỏi và cuối cùng là chống lại chính mình cùng sự kém cỏi của bản thân”. (trang 57).
Do đó “Tựa thinh không” tạo được ấn tượng không chỉ bởi câu chuyện cảm động, mà còn một phần nào đó là sự tấn công vào những giả trá giả tạo, nơi người làm luật không thể hiểu được nỗi đau của các bà mẹ có con khuyết tật. Điều này vượt ra khỏi cuốn sách, mang tính đổi mới, nữ quyền, một lần nữa khẳng định phụ nữ có thể làm bất cứ điều gì với thân thể mình. Họ không phải cổ máy sinh sản như trong “Chuyện người tùy nữ” của Margaret Atwood để cứ thế mang chính những đứa trẻ cũng thấy tuyệt vọng đến với cuộc đời (nếu biết nhận thức). Có thể nói cuốn sách này là một tiếng vọng cực kỳ đanh thép đến hiện thực hiện tồn. Đó không chỉ là những trang văn của một người mẹ yêu con, thương con, bị cuốn vào “xứ sở bệnh tật”, mà còn mang tiếng phản đối, đòi ta nhìn thẳng vào thực chất.
