Đọc Kẻ không thể giã từ như một tiểu thuyết phá án thuần túy, độc giả rất dễ thấy bực mình.
Có những hành động của nhân vật không được giải thích đến nơi đến chốn. Có những mắt xích trong cốt truyện không khít như người ta chờ đợi ở một câu đố trinh thám. Nếu quen với kiểu tiểu thuyết mà mọi manh mối cuối cùng phải trở về đúng vị trí, mọi động cơ phải được lý giải và lời giải cần làm toàn bộ câu chuyện khép lại như một cỗ máy hoàn chỉnh, Raymond Chandler có thể khiến người đọc thất vọng.
Nhưng cũng chính ở đây xuất hiện câu hỏi khiến Kẻ không thể giã từ trở thành một cuốn sách thú vị hơn nhiều so với một vụ án được giải đẹp đẽ:
Điều gì sẽ xảy ra nếu vụ án vốn không phải phần quan trọng nhất của một tiểu thuyết trinh thám?
Một câu chuyện trinh thám nhưng không đặt câu đố ở trung tâm
Trong nhiều cuộc thảo luận về Raymond Chandler, người đọc thường nhắc đến một đặc điểm khá nhất quán trong sáng tác của ông: Chandler quan tâm tới cảnh, nhân vật, đối thoại và cảm giác mà một câu chuyện tạo ra hơn là sự hoàn hảo cơ học của cốt truyện.
Đó là khác biệt quan trọng giữa Chandler với truyền thống trinh thám câu đố.
Một tiểu thuyết kiểu Agatha Christie khiến người đọc liên tục hỏi: Ai làm? Bằng cách nào? Chi tiết nào mình đã bỏ qua?
Kẻ không thể giã từ dần đẩy câu hỏi sang một hướng khác: Ta mắc nợ bạn bè điều gì? Lòng trung thành đáng giá đến đâu? Có phải biết sự thật bao giờ cũng khiến con người trở nên tốt hơn? Một người có thể sống tử tế đến mức nào giữa một xã hội mà tiền bạc, quyền lực và danh dự thường quan trọng hơn công lý?
Vụ án tạo ra chuyển động. Những câu hỏi ấy mới làm cuốn sách có sức nặng.
Philip Marlowe và một vụ án trở thành chuyện riêng
Điều khiến Kẻ không thể giã từ khác với một số cuộc điều tra khác của Philip Marlowe nằm ở vị trí của chính viên thám tử.
Marlowe không đơn giản nhận một vụ việc rồi đi tìm lời giải. Mối quan hệ với Terry Lennox khiến câu chuyện trở nên riêng tư hơn. Anh bị kéo vào đó bởi một thứ khó định giá hơn tiền công: tình bạn.
Và tình bạn trong thế giới của Chandler không hề dễ chịu.
Marlowe là một nhân vật đầy nghịch lý. Anh cay độc, thích chế giễu, nhìn người bằng đôi mắt gần như đã hết ảo tưởng. Nhưng chính người đàn ông nói năng như thể chẳng tin vào điều gì ấy lại bướng bỉnh giữ lấy một số nguyên tắc mà phần lớn những người xung quanh đã sẵn sàng đem đổi lấy tiền, sự an toàn hoặc một cuộc sống ít phiền phức hơn.
Bởi vậy, sức hút của Marlowe không nằm ở khả năng suy luận kiểu Sherlock Holmes.
Ta nhớ anh vì cách anh bước qua một thế giới bẩn thỉu mà vẫn cố không để mình trở thành một phần của sự bẩn thỉu ấy.
Sự hoài nghi của Marlowe vì thế cũng không đơn thuần là một kiểu “ngầu” của văn chương noir. Phía sau những câu nói sắc lạnh là một con người liên tục thất vọng vì vẫn còn chờ đợi ở người khác một mức độ tử tế nào đó.
Có lẽ đó là lý do nhân vật này dễ ở lại trong trí nhớ hơn rất nhiều chi tiết của vụ án.
Cốt truyện có thể quên, nhưng một giọng văn thì không
Một nhận xét rất đúng về Chandler là: sau nhiều năm, người đọc có thể không còn nhớ chính xác ai giết ai, ai nói dối về điều gì, hay một manh mối cuối cùng dẫn tới đâu.
Nhưng Marlowe thì vẫn còn đó.
Cùng với anh là cả một Los Angeles được Raymond Chandler dựng lên bằng những căn phòng khách sang trọng, quán bar, những ly rượu, những cuộc điện thoại, những người giàu có mệt mỏi và những kẻ luôn biết giá của mọi thứ.
Chandler đặc biệt mạnh ở những khoảnh khắc tưởng như chẳng làm cốt truyện tiến thêm bao nhiêu: một cuộc nói chuyện ở quầy bar, một câu mỉa mai của Marlowe, cách một nhân vật gọi đồ uống, vài câu trao đổi đủ để nhận ra quan hệ quyền lực giữa hai người.
Những cảnh ấy có thể không phải “manh mối”. Nhưng chúng tạo ra thế giới.
Đối thoại của Chandler cũng hoạt động theo cách tương tự. Marlowe hài hước đến mức độc địa, song những câu nói ấy hiếm khi chỉ để khoe sự thông minh. Chúng là cơ chế tự vệ của một người đã nhìn thấy quá nhiều sự giả tạo nhưng vẫn chưa học được cách hoàn toàn thờ ơ.
Đọc Chandler vì vậy có một khoái cảm rất riêng: đôi lúc ta tiếp tục lật trang không phải vì nóng lòng biết hung thủ là ai, mà chỉ vì muốn nghe Marlowe nói thêm vài câu.
Một cuốn noir về những con người đã mất lòng tin
Phía sau vụ án của Kẻ không thể giã từ là một xã hội được nhìn bằng ánh mắt rất ít khoan nhượng.
Tiền bạc có thể làm biến dạng quan hệ. Danh tiếng cần được bảo vệ. Những người có quyền lực sở hữu nhiều cách để khiến một sự việc biến mất hoặc ít nhất trở nên thuận tiện hơn đối với họ. Một số nhân vật đã quá mệt mỏi để còn tin vào bản thân; một số khác đủ giàu để không cần quan tâm người khác tin gì.
Chandler viết những con người ấy bằng giọng cay nghiệt, nhưng điều đáng chú ý là Marlowe cũng chẳng đứng ngoài hoàn toàn.
Anh thuộc về chính thế giới mà mình khinh miệt.
Và đó là một trong những căng thẳng hay nhất của cuốn sách: một người có thể ghê tởm hệ thống xung quanh đến đâu khi vẫn phải sống, uống rượu, kiếm tiền và làm việc bên trong hệ thống ấy?
Bởi vậy, gọi Kẻ không thể giã từ là một câu chuyện về tội phạm có lẽ vẫn chưa đủ.
Tội ác chỉ làm những thứ đã có sẵn hiện hình rõ hơn.
Một cuốn trinh thám có thể hay dù cốt truyện không hoàn hảo?
Câu trả lời phụ thuộc vào việc ta tìm gì ở trinh thám.
Nếu muốn một câu đố chặt chẽ, các động cơ được giải thích cặn kẽ và một đoạn kết khiến mọi chi tiết lập tức khớp lại với nhau, Kẻ không thể giã từ có thể không phải Raymond Chandler dễ yêu nhất.
Ngay cả những độc giả rất thích Chandler cũng tranh luận về việc đây có thực sự là tiểu thuyết xuất sắc nhất của ông hay không.
Nhưng nếu chấp nhận cốt truyện như bộ khung để Chandler làm một việc khác, cuốn sách lập tức thay đổi.
Ta bắt đầu chú ý tới những cuộc trò chuyện hơn những manh mối. Chú ý tới việc Marlowe phản ứng trước một con người hơn cách anh giải một bí ẩn. Chú ý tới tình bạn, lòng trung thành, sự tự lừa dối và những thỏa hiệp mà con người chấp nhận để tiếp tục sống.
Đến một lúc, vụ án gần như trở thành phương tiện để thử một câu hỏi lớn hơn:
Một người phải giữ lại điều gì để vẫn còn có thể tôn trọng chính mình?
Có thể quên một vài chi tiết của cốt truyện sau khi gấp sách. Khả năng ấy khá cao.
Nhưng khó quên Philip Marlowe.
Và với Raymond Chandler, có lẽ đó mới là lời giải quan trọng nhất.
