Trong dòng chảy văn học thế giới, Fyodor Dostoevsky như một khối nam châm trái cực: hoặc là ông được sùng bái như một nhà tiên tri, hoặc bị chỉ trích như một thảm họa "văn học".
Đứng đầu nhóm phê bình là Vladimir Nabokov (tác giả của Lolita). Với tư duy duy mỹ khắt khe, Nabokov coi Dostoevsky là một "nhà văn hạng xoàng" với những tác phẩm mang tính báo chí rẻ tiền.
Ông không chấp nhận việc Dostoevsky để nhân vật hóa điên một cách có hệ thống, coi đó là sự thiếu tiết chế và thiếu tính thẩm mỹ trong nghệ thuật cấu trúc.
Nabokov thậm chí còn mỉa mai rằng sự điên rồ trong văn Dostoevsky chỉ là một thủ pháp gây sốc rẻ rúng chứ không phải là sự khám phá tâm lý thực thụ.
Tương tự, Ivan Turgenev (tác giả của Cha và con) cũng không thể dung hòa với sự "bệnh hoạn" trong tâm lý nhân vật của Dostoevsky, ví ông như một kẻ “bệnh hoạn” thích hành hạ độc giả và các nhân vật bằng những bi kịch vặn vẹo.
Thậm chí, Turgenev còn coi lối viết của Dostoevsky là một sự thóa mạ đối với vẻ đẹp thanh lịch của ngôn từ, đồng thời chỉ trích việc đối thủ quá lạm dụng những góc khuất tiêu cực của con người để tạo kịch tính.
Ernest Hemingway (tác giả của Ông già và biển cả) lại rơi vào trạng thái mâu thuẫn, "vừa yêu vừa ghét". Ông thừa nhận tài năng sáng tác nhưng cực kỳ dị ứng với văn phong của Dostoevsky.
Hemingway cho rằng Dostoevsky "viết tồi một cách không thể tin nổi", thiếu hẳn sự gãy gọn và chính xác mà một nhà văn chuyên nghiệp cần có. Ông từng thừa nhận bản thân cảm thấy bối rối khi một tác giả có kỹ thuật viết kém như vậy lại có thể tạo ra những tác động cảm xúc mãnh liệt đến người đọc.
Một cái tên khác cũng có thái độ tương tự là Leo Tolstoy (tác giả của Chiến tranh và Hòa bình). Dù tôn trọng tài năng của Dostoevsky, Tolstoy vẫn đánh giá thấp sự cẩu thả và thiếu cân bằng trong cách dàn dựng tình tiết của ông.
Điều này còn đến từ sự khác biệt về triết lý sống của hai tác gủa: Tolstoy khao khát sự minh triết và trật tự của tự nhiên, trong khi Dostoevsky lại chìm đắm trong những cơn sang chấn nội tại của đô thị.
Milan Kundera (tác giả của Đời nhẹ khôn kham) kịch liệt bác bỏ sự "xâm lăng của cảm xúc" trong những tác phẩm của Dostoevsky, thứ mà ông coi là thiếu đi tính lý trí. Với Kundera, văn chương Dostoevsky đã đẩy cảm xúc lên thành một giá trị tối thượng, từ đó dẫn đến sự mê muội và làm mờ đi cái nhìn tỉnh táo về thực tế.
Joseph Conrad thì không thể tiêu hóa nổi sự cuồng tín và mớ hỗn độn trong tư tưởng "tâm hồn Nga" mà Dostoevsky tôn thờ. Ông cảm thấy thế giới của Dostoevsky quá ngột ngạt và mang tính thần bí cực đoan, thiếu hẳn sự kiểm soát về mặt nghệ thuật.
Cuối cùng, Mark Twain lại là đại diện cho lối viết thực dụng, cảm thấy văn chương của Dostoevsky quá dài dòng, nặng nề và thiếu tính hành động. Ông cho rằng, văn chương của Dostoevsky một sự tra tấn đối với những độc giả ưa chuộng sự mạch lạc.
Tuy nhiên, những "anti-fan" này lại không phủ nhận hoàn toàn tầm vóc của Dostoevsky, nhưng họ vẫn giữ những ranh giới phê bình nghiêm ngặt về phương pháp sáng tác.
Với họ, nghệ thuật cần sự kiểm soát, tính thẩm mỹ và sự tỉnh táo, những điều mà Dostoevsky thường xuyên phá bỏ để chạm đến những vùng tối sâu thẳm nhất của con người.
————
MỜI CÁC BẠN TÌM ĐỌC BỘ BA TÁC PHẨM CỦA DOSTOEVSKY:
- TỘI ÁC VÀ HÌNH PHẠT
- LŨ NGƯỜI QUỶ ÁM
- ANH EM NHÀ KARAMAZOV
