Một học sinh đạt 8 điểm và nghĩ tới điểm 10. Đạt điểm 10 rồi lại nghĩ tới danh hiệu thủ khoa. Người mới đi làm cố gắng kiếm được khoản thu nhập đầu tiên bằng chính sức lao động của mình, rồi nhanh chóng đặt ra những cột mốc lớn hơn. Ngay cả khi công việc đã ổn định, nhiều người vẫn cảm thấy mình chưa đủ giỏi, chưa đủ thành công, chưa đủ hấp dẫn hoặc chưa đủ nổi bật giữa đám đông.
Những câu chuyện như vậy quen thuộc đến mức chúng ta gần như không còn chú ý tới chúng nữa. Cảm giác mình chưa đủ dường như đã trở thành một phần mặc định của đời sống hiện đại. Thậm chí, xã hội còn dành nhiều lời khen cho những người luôn cảm thấy bản thân có thể làm tốt hơn nữa. Họ được xem là có tham vọng, có động lực, có tinh thần cầu tiến. Từ trường học đến công sở, từ các khóa học phát triển bản thân đến mạng xã hội, thông điệp chúng ta nghe thấy mỗi ngày gần như giống nhau: hãy cố gắng hơn một chút, hoàn thiện hơn một chút, tiến xa hơn một chút.
Nhưng nếu cảm giác chưa đủ ấy không còn là động lực mà dần trở thành gánh nặng thì sao?
Đó là câu hỏi mà nhà tâm lý học Thomas Curran theo đuổi trong nhiều năm nghiên cứu về chủ nghĩa hoàn hảo. Trong cuốn Bẫy hoàn hảo, ông đưa ra một góc nhìn khác với cách chúng ta thường nghĩ về vấn đề này. Thay vì xem chủ nghĩa hoàn hảo là đặc điểm của một số cá nhân quá cầu toàn, Curran cho rằng nó phản ánh những áp lực sâu rộng của xã hội đương đại, nơi giá trị của con người ngày càng được đo bằng thành tích, hiệu suất và khả năng cạnh tranh.
Bởi vậy, chủ nghĩa hoàn hảo không chỉ xuất hiện ở những người luôn muốn làm mọi thứ thật hoàn hảo. Nó có thể xuất hiện ở một học sinh sợ điểm số không đủ tốt, ở một nhân viên luôn cảm thấy mình đang tụt lại phía sau đồng nghiệp, ở một người trưởng thành liên tục so sánh cuộc sống của mình với những hình ảnh thành công xuất hiện trên mạng xã hội. Điểm chung nằm ở cảm giác rằng giá trị bản thân luôn phụ thuộc vào một tiêu chuẩn nào đó nằm phía trước.
Vấn đề là tiêu chuẩn ấy rất hiếm khi đứng yên.
Một học sinh từng mơ được 8 điểm. Đến lúc đạt 8 điểm, thứ khiến em mất ngủ lại là điểm 10. Khi điểm 10 xuất hiện, áp lực chuyển sang một trường đại học, một học bổng hay một danh hiệu mới. Người trưởng thành cũng không khác mấy. Một mục tiêu hoàn thành thường không mang lại cảm giác nhẹ nhõm lâu dài. Nó chỉ mở đường cho mục tiêu tiếp theo. Đích đến dịch chuyển nhanh đến mức cảm giác hài lòng nhiều khi không kịp xuất hiện.
Đó cũng là lý do Thomas Curran xem chủ nghĩa hoàn hảo như một trong những nghịch lý lớn của thời đại. Chúng ta được khuyến khích theo đuổi thành công để cảm thấy tốt hơn về bản thân, nhưng chính cuộc theo đuổi ấy lại khiến nhiều người sống trong lo âu, kiệt sức và nỗi sợ thất bại thường trực. Những gì nhìn từ bên ngoài giống tham vọng hoặc kỷ luật đôi khi che giấu một trạng thái căng thẳng kéo dài bên trong.
Một trong những điểm thú vị nhất của Bẫy hoàn hảo là tác giả không kêu gọi người đọc từ bỏ mục tiêu hay ngừng cố gắng. Cuốn sách không phản đối việc phát triển bản thân. Điều được đặt lên bàn là câu hỏi liệu chúng ta có thể tiếp tục học hỏi, làm việc và trưởng thành mà không biến cuộc đời mình thành một dự án sửa chữa vô tận hay không.
Câu hỏi ấy có lẽ chạm tới rất nhiều người. Các sĩ tử đang bước vào mùa thi. Những bậc phụ huynh luôn lo lắng cho tương lai của con. Những người từng được gọi là học sinh xuất sắc. Cả những người chưa từng đạt được thành tựu nổi bật nào nhưng vẫn cảm thấy mình đang bị bỏ lại phía sau. Mỗi người trong số họ đều có thể nhận ra đâu đó hình ảnh của mình trong những trang sách này.
Nếu có một chiếc bẫy trong chủ nghĩa hoàn hảo, nó có lẽ nằm ở chỗ chúng ta dành quá nhiều thời gian để trở thành một phiên bản khác của mình, đến mức quên mất việc sống với con người hiện tại. Và đó cũng là lý do Bẫy hoàn hảo không chỉ là một cuốn sách về tâm lý học, mà còn là một lời mời nhìn lại những tiêu chuẩn mà chúng ta đang dùng để đánh giá chính mình mỗi ngày.
