Điều gì khiến một cuốn tiểu thuyết về sáu phi hành gia trên Trạm Vũ trụ Quốc tế giành giải Booker 2024? Có lẽ không phải vì nó nói về không gian, mà vì nó khiến những điều quen thuộc trên Trái Đất hiện lên theo một tỷ lệ khác.
Năm 1977, khi tàu Voyager rời khỏi Hệ Mặt Trời, con người gửi theo một chiếc đĩa vàng. Ý tưởng ấy đến nay vẫn khiến người ta xúc động. Nếu một ngày nào đó, hàng chục nghìn năm trong tương lai, một nền văn minh xa lạ tìm thấy con tàu đang trôi giữa khoảng không, họ sẽ biết rằng chúng ta từng tồn tại. Trên chiếc đĩa ấy có tiếng sóng biển, tiếng chim hót, tiếng cười, tiếng bước chân, những bản nhạc của Bach và Beethoven, những lời chào bằng nhiều thứ tiếng cùng vô số dấu vết nhỏ bé mà loài người lựa chọn để đại diện cho chính mình.
Trong Quỹ đạo, cuốn tiểu thuyết đem về cho Samantha Harvey giải Booker năm 2024, có một đoạn dài nhắc tới câu chuyện ấy. Harvey dừng lại ở một chi tiết ít được nhớ tới. Bên cạnh âm nhạc, ngôn ngữ và những âm thanh của Trái Đất còn có một bản ghi sóng não của một phụ nữ trẻ. Trước khi ghi lại tín hiệu này, người ta yêu cầu cô nghĩ về những thành tựu lớn nhất của nhân loại, về lịch sử, khoa học, những nền văn minh cổ đại và tất cả những gì có thể giúp một giống loài khác hiểu được con người là ai.
Đọc tới đây, tôi tưởng mình biết câu chuyện sẽ đi về đâu. Một người được giao nhiệm vụ nghĩ về lịch sử nhân loại, rồi sẽ nghĩ về lịch sử nhân loại. Samantha Harvey lại rẽ sang hướng khác.
Trong lúc cố nghĩ về lịch sử và nền văn minh, người phụ nữ ấy liên tục quay về một người đàn ông mà cô yêu. Ai Cập cổ đại dẫn tới khuôn mặt ấy. Những thành tựu của loài người dẫn tới đôi tay ấy. Những suy tưởng về lịch sử cuối cùng lại trôi về một mối tình riêng tư đang tồn tại trên Trái Đất vào thời điểm đó.
Người phụ nữ ấy chỉ xuất hiện trong vài trang sách. Cô không sống trên Trạm Vũ trụ Quốc tế. Cô không tham gia câu chuyện của sáu phi hành gia đang quay quanh Trái Đất. Thế nhưng thật khó đọc tới cuối cuốn sách mà không nhớ tới cô. Trong lúc con người cố gửi hình ảnh của cả một nền văn minh ra vũ trụ, một người lại bận nghĩ về người mình yêu.
Sáu phi hành gia trong Quỹ đạo sống trên Trạm Vũ trụ Quốc tế, chứng kiến mười sáu lần bình minh mỗi ngày và liên tục bay qua những lục địa mà phần lớn chúng ta chỉ biết qua bản đồ. Một ngày của họ không vận hành theo cách chúng ta quen hình dung về thời gian. Mặt trời mọc rồi lặn nhiều lần. Đại dương, sa mạc, thành phố và núi non thay nhau trôi qua ô cửa sổ với tốc độ khiến mọi khái niệm về khoảng cách trở nên bất ổn.
Từ độ cao ấy, các nhân vật nhìn thấy những cơn bão trải rộng hàng nghìn cây số trên đại dương, nhìn thấy những dải sáng chạy dọc theo bờ biển trong đêm tối, nhìn thấy những con sông vượt qua nhiều quốc gia mà không hề biết mình đang vượt qua. Chỉ có biên giới là biến mất. Những đường kẻ từng xuất hiện dày đặc trên bản đồ, từng là nguyên nhân của chiến tranh, của chia cắt và của biết bao câu chuyện lịch sử, gần như không hiện diện từ khoảng cách ấy.
Dưới lớp mây trắng đang trôi qua cửa sổ là những cuộc đời vẫn tiếp tục diễn ra. Một người mẹ già thêm vài tháng. Một cuộc điện thoại chưa được gọi. Một người yêu thức dậy, đi làm rồi trở về nhà. Từ quỹ đạo, các thành phố chỉ còn là những vệt sáng mỏng trong đêm tối. Nhưng những mối liên hệ ấy dường như không thu nhỏ lại theo cùng một tỷ lệ.
Lần đầu đọc đoạn các phi hành gia nhìn xuống Trái Đất và nghĩ rằng có lẽ thiên đường chính là nơi này, tôi thấy nó hơi cường điệu. Ý nghĩ ấy nghe đẹp quá, gần như đẹp đến mức đáng ngờ. Chỉ đến vài chục trang sau, khi các nhân vật tiếp tục nhìn xuống những đại dương, những dải mây và những thành phố sáng đèn trong đêm tối, tôi mới hiểu vì sao Harvey giữ nó ở lại lâu như vậy.
Khi còn ở dưới mặt đất, con người thường nhìn lên bầu trời và tưởng tượng thiên đường nằm ở đâu đó phía trên đầu mình. Còn từ ngoài không gian nhìn xuống, một số phi hành gia lại có cảm giác ngược lại. Hành tinh xanh đang lơ lửng giữa bóng tối kia, với những đại dương, những đám mây và những dải sáng mong manh trong đêm tối, mới là thứ gần với thiên đường nhất mà con người từng có.
Tôi đọc đến đoạn ấy vào một buổi tối hoàn toàn bình thường. Không có bầu trời đầy sao. Không có kính thiên văn. Chỉ có ánh sáng màn hình và tiếng xe ngoài phố. Có lẽ vì thế mà ý nghĩ ấy ở lại lâu hơn tôi tưởng.
Hàng chục nghìn năm nữa, nếu có ai đó thật sự tìm thấy chiếc đĩa vàng đang trôi giữa khoảng không, họ sẽ nghe thấy Beethoven, tiếng sóng biển, tiếng cười và những lời chào được gửi từ một hành tinh xa xôi. Họ sẽ không biết gì về người phụ nữ ấy. Họ cũng sẽ không biết rằng trong lúc được giao nhiệm vụ nghĩ về lịch sử nhân loại, cô lại liên tục nhớ tới người mình yêu.
Đọc Quỹ đạo, đôi khi tôi có cảm giác Samantha Harvey nhìn nhân loại theo cách tương tự. Từ rất xa, đủ xa để thấy cả hành tinh. Nhưng cũng đủ gần để không bỏ sót một con người.
