Bardo là gì? Vì sao khái niệm này lại quan trọng trong TẠNG THƯ SINH TỬ?

Bardo là gì?

Có một từ gần như ai đọc Tạng thư sinh tử cũng sẽ gặp, rồi dừng lại vài giây để tự hỏi mình vừa đọc thấy điều gì. Đó là Bardo.

Nhiều người mặc nhiên hiểu đây là khái niệm chỉ khoảng thời gian sau khi con người qua đời. Cách hiểu ấy không sai, nhưng chưa đủ. Thực ra, một trong những điểm đặc biệt nhất của Tạng thư sinh tử nằm ở chỗ cuốn sách đã mở rộng ý nghĩa của Bardo vượt ra ngoài câu chuyện về cái chết. Đến khi đọc hết, nhiều độc giả nhận ra Bardo không phải điều chỉ xảy ra một lần ở cuối đời. Nó đã hiện diện trong rất nhiều thời khắc quan trọng mà mỗi người đều từng trải qua.

Bardo không chỉ thuộc về cái chết

Trong truyền thống Phật giáo Tây Tạng, Bardo thường được hiểu là trạng thái chuyển tiếp. Khái niệm này nổi tiếng nhất khi nói về khoảng thời gian giữa cái chết và sự tái sinh, vì thế ở phương Tây cũng như tại Việt Nam, nhiều người thường gắn Bardo với những điều xảy ra sau khi con người qua đời.

Tạng thư sinh tử vẫn trình bày cách hiểu truyền thống ấy, nhưng không dừng lại ở đó. Cuốn sách liên tục gợi mở rằng đời sống cũng được tạo thành từ vô số trạng thái chuyển tiếp. Mỗi lần một điều cũ kết thúc và một điều mới chưa kịp bắt đầu, con người đều đang bước vào một Bardo. Chính cách diễn giải này khiến một khái niệm tưởng như rất xa lạ trở nên gần gũi với trải nghiệm của bất kỳ ai.

Mỗi người đều đã từng đi qua nhiều Bardo

Không cần đợi đến cuối đời mới gặp Bardo.

Lần đầu rời khỏi ngôi nhà mình lớn lên, bắt đầu một công việc mới, trở thành cha mẹ, kết thúc một cuộc hôn nhân, vượt qua một cơn bạo bệnh hay tiễn biệt người thân, tất cả đều có một điểm chung: điều quen thuộc đã ở lại phía sau, còn tương lai vẫn chưa hiện rõ. Đó thường là quãng thời gian con người cảm thấy bất an nhất, bởi những điểm tựa cũ không còn, còn những điểm tựa mới vẫn chưa hình thành.

Tạng thư sinh tử mời người đọc nhìn chính những thời điểm ấy như những Bardo của đời sống. Chúng không chỉ là khoảng trống giữa hai sự kiện. Chúng còn là nơi con người có cơ hội nhìn lại mình, buông bỏ điều đã cũ và học cách bước sang một giai đoạn khác.

Vì sao Bardo là một trong những ý tưởng quan trọng nhất của Tạng thư sinh tử?

Nếu chỉ dùng Bardo để giải thích điều gì xảy ra sau khi chết, khái niệm này sẽ chủ yếu thuộc về giáo lý. Nhưng khi đặt Bardo vào chính đời sống, cuốn sách đã biến nó thành một lăng kính để nhìn mọi biến cố mà con người phải đối diện.

Một cuộc chia tay không còn chỉ là sự kết thúc của một mối quan hệ. Một lần mất việc không chỉ là một thất bại. Một cơn bạo bệnh cũng không chỉ là một biến cố. Theo cách nhìn của Tạng thư sinh tử, đó đều là những khoảng chuyển tiếp buộc con người phải sống khác đi, nghĩ khác đi và hiểu mình theo một cách khác. Chính trong những giai đoạn ấy, ta dễ bám víu vào điều đã mất, nhưng cũng có cơ hội học cách buông bỏ và trưởng thành.

Có lẽ vì vậy mà Bardo xuất hiện nhiều lần trong cuốn sách. Nó không chỉ giúp người đọc hiểu về sinh tử, mà còn giúp họ đọc lại chính cuộc đời mình.

Bardo và vô thường có liên hệ với nhau như thế nào?

Đọc Tạng thư sinh tử, người ta sẽ thấy Bardo luôn đi cùng một khái niệm khác là vô thường.

Nếu vô thường cho thấy không điều gì tồn tại mãi mãi, thì Bardo chính là khoảnh khắc ta trực tiếp bước qua sự thay đổi ấy. Mỗi lần cuộc đời rẽ sang một hướng khác, mỗi lần phải rời bỏ điều quen thuộc để bước vào điều chưa biết, con người đều đang sống trong một trạng thái chuyển tiếp. Nhìn theo cách đó, Bardo không còn là một thuật ngữ chỉ dành cho Phật học. Nó trở thành một cách gọi tên những trải nghiệm rất phổ quát của con người.

Có cần hiểu Bardo trước khi đọc Tạng thư sinh tử?

Không.

Tạng thư sinh tử được viết cho độc giả hiện đại nên các khái niệm đều được giải thích dần trong mạch sách. Người đọc không cần có nền tảng về Phật giáo Tây Tạng để bắt đầu.

Thực ra, nhiều người chỉ thật sự hiểu Bardo sau khi đọc xong cuốn sách. Không phải vì họ thuộc lòng định nghĩa, mà vì họ bỗng nhìn lại những biến cố mình từng trải qua bằng một góc nhìn khác. Một cuộc chia ly, một lần phải bắt đầu lại hay một giai đoạn tưởng như bế tắc hóa ra đều có thể là những khoảng chuyển tiếp giúp con người trưởng thành.

Kết

Nếu chỉ tra từ điển, Bardo có thể được giải thích ngắn gọn là trạng thái chuyển tiếp.

Nhưng đó chưa phải điều khiến khái niệm này được nhắc đến nhiều trong Tạng thư sinh tử. Giá trị lớn nhất của Bardo nằm ở chỗ nó kéo câu chuyện về sinh tử trở lại với chính cuộc sống hôm nay. Nó nhắc rằng con người không chỉ trải qua một Bardo ở cuối đời, mà đang đi qua rất nhiều Bardo ngay trong từng chặng đường mình sống.

Có lẽ cũng vì thế, sau khi gấp sách lại, nhiều độc giả không nhớ Bardo như một thuật ngữ của Phật giáo Tây Tạng. Họ nhớ đến nó như một cách gọi tên những lần cuộc đời buộc mình phải thay đổi, và hiểu rằng chính những khoảng chuyển tiếp ấy cũng có thể trở thành cơ hội để nhìn lại bản thân và bắt đầu một hành trình mới.