“Tàn ngày để lại” và ảo tưởng về sự chuyên nghiệp: Khi đánh mất chức danh, bạn còn gì?

Nhiều người đọc Tàn ngày để lại của Kazuo Ishiguro như một câu chuyện về sự tiếc nuối của quản gia Stevens với cô Kenton vì sự cứng nhắc khuôn mẫu của ông. Nhưng nếu chỉ nhìn Stevens như một người đàn ông cố chấp và quá quy tắc như vậy, có lẽ ta đã bỏ qua bi kịch tự thân lớn nhất về nhân vật này. Một người ám ảnh với công việc đến độ gắn giá trị của nó vào giá trị của đời sống chính mình, đánh mất đi cả khả năng phán đoán đạo đức đúng sai.

Soi cận vào dáng vẻ quy tắc này, có lẽ ta phải nhờ đến nhà triết học chính trị J. Peter Euben. Ông đã đọc Stevens qua khái niệm “Né tránh phán xét đạo đức”. Theo Euben, điều đáng chú ý là Stevens sở hữu rất nhiều phẩm chất vốn thường được xem là đáng quý: chuyên nghiệp, tận tụy, trung thành, kỷ luật và có khả năng hy sinh cảm xúc cá nhân vì một mục tiêu lớn hơn. Nhưng chính những phẩm chất ấy lại làm suy yếu khả năng phán xét đạo đức của ông. Stevens tuyệt đối hóa bổn phận phục vụ Lord Darlington đến mức trách nhiệm cá nhân dường như biến mất. Euben vì thế đặt trường hợp Stevens cạnh khái niệm “Sự tầm thường của cái ác” của Hannah Arendt: Con người có thể tham gia vào một hệ thống sai lầm bằng cách chia nhỏ trách nhiệm của mình thành những nhiệm vụ vô hại, rồi tự thuyết phục rằng mình chỉ đang làm đúng phần việc được giao.

Điều này hiện lên rõ nhất trong sự kiện Lord Darlington yêu cầu Stevens sa thải hai nữ nhân viên người Do Thái. Stevens biết cô Kenton phản đối quyết định ấy. Bà nhìn thấy sự bất công mà Stevens dường như cố tình không nhìn thấy, nhưng Stevens vẫn làm theo mệnh lệnh. Có lẽ ông cho rằng vấn đề chính trị và đạo đức cũng thuộc về chủ nhân. Ông không có quyền phán xét. Chính ở đây, câu nói “tôi chỉ làm công việc của mình” trở thành một vấn đề đạo đức trong Tàn ngày để lại.

Nhưng đến một điểm nào đó, vai trò nghề nghiệp không thể thay thế trách nhiệm của một con người. Các nghiên cứu về nhân vật Stevens đã đặt vấn đề về đạo đức nghề nghiệp trong những lĩnh vực hiện đại như y khoa, pháp luật,... “Tính chuyên nghiệp” có thể tồn tại trên danh nghĩa nhưng năng lực đạo đức và phán đoán tình hình phải do con người làm chủ.

Điều đáng nói là Stevens không phải một kẻ xấu đang giả vờ mình tốt. Chính vì vậy, nhân vật mới đáng sợ. Ông thực sự tin vào phẩm giá; rằng mình đang làm điều đúng. Có lẽ phạm vi của phẩm giá đã bị thu hẹp thành một phẩm chất gắn với địa vị xã hội, nghề nghiệp, sự phục tùng và khả năng hoàn thành vai trò trong công việc. Stevens tưởng rằng mình bảo vệ phẩm giá bằng cách từ bỏ quyền phán xét của bản thân. Nhưng chính quyền phán xét mới là một phần của phẩm giá con người.

Ở đây, có thể liên hệ với triết gia người Phổ Immanuel Kant. Ông cho rằng một hành động đạo đức không đơn giản là tuân theo bộ quy tắc có sẵn của cộng đồng. Nó đòi hỏi chủ thể phải có khả năng sử dụng lý trí và tự mình nhận ra nguyên tắc nào đáng được tuân theo. Trên lý thuyết này, nhân vật Stevens có một ý thức nghĩa vụ gần như tuyệt đối, nhưng nghĩa vụ của ông được đặt vào một hệ thống thứ bậc: chủ nhân ra lệnh và quản gia phục vụ. Ông có thể cực kỳ kỷ luật mà vẫn thiếu khả năng tự mình phán đoán điều đúng và sai.

Điều này cũng giải thích vì sao ông chủ cũ Lord Darlington quan trọng với Stevens đến vậy. Stevens không đơn giản cần một ông chủ để có việc làm. Ông cần một “ông chủ vĩ đại” để chứng minh rằng nếu phục vụ tận tâm cho người ấy thì ta cũng đang sống một cuộc đời ý nghĩa.

Nhìn một cách sáng rõ qua các lớp nội tâm của quản gia Stevens, ta thấy ông muốn phục vụ một người mà mình tin đang theo đuổi những mục tiêu lớn lao. Từ đó ông hoàn toàn phó mặc năng lực quyết định vào tay chủ. Sống trong công việc quản gia quá lâu khiến Stevens trở nên càng thụ động, đánh mất đi năng lực quyết định và chịu trách nhiệm bằng cách đùn đẩy nó cho cấp trên của mình.

Vì vậy, việc chủ cũ Lord Darlington trở thành kẻ đáng xấu hổ với người dân nước Anh cũng đồng nghĩa với việc Stevens phải đối diện với sự sụp đổ của chính hệ thống niềm tin đã nâng đỡ cái “thụ động” suốt cả đời ông.

Khi ông Darlington bị lịch sử phán xét, Stevens không chỉ mất một người chủ, mà còn rơi thẳng vào khủng hoảng hiện sinh: “Tôi là ai”, dù đã có một vị trí vững vàng trong sự nghiệp.

Đây cũng là lúc "Tàn ngày để lại" trở nên cay đắng hơn. Stevens dành cả đời để cống hiến. Nhưng ông bẽ bàng nhận ra vai trò trong công việc không đồng nghĩa với một đời sống có ý nghĩa. Cái danh quản gia xuất sắc suy cho cùng cũng không giúp ông thôi rầu rĩ vì chính nó đã khiến ông bỏ lỡ bao nhiêu cảnh sắc và hạnh phúc phía ngoài cổng dinh thự.

Stevens chẳng đánh mất đạo đức vì ông vô trách nhiệm, mà ông mất nó vì ông quá tin vào trách nhiệm. “Tàn ngày” vì thế gợi đến phần cuối của một ngày làm việc, gợi đến tuổi già của một người đã bỏ lỡ tình yêu. Đó là thời khắc hoàng hôn khi một con người nhìn lại đời mình và nhận ra rằng có những năm tháng mình đã sống rất đúng với vai trò, rất đúng với quy tắc, rất đúng với những gì người khác mong đợi, nhưng lại chưa đúng với số phận của chính mình.