Muôn hạng dân Bắc Kỳ

GIỚI THIỆU SÁCH

Cuối thế kỷ XIX, khi người Pháp bắt đầu thiết lập bộ máy cai trị tại Bắc Kỳ, họ không chỉ xây dựng các thiết chế hành chính mới mà còn tìm cách quan sát, ghi chép và lý giải xã hội mà họ vừa đặt chân tới. Muôn hạng dân Bắc Kỳ ra đời trong bối cảnh ấy.

Louis Bonnafont đi qua đời sống thuộc địa bằng con mắt của một người Pháp đương thời. Ông ghi lại những nhóm người mà mình gặp: quan lại, lính lệ, nông dân, phu khuân vác, thợ thủ công, nhà sư, phụ nữ, người hầu... Mỗi chương sách giống như một bức phác họa ngắn về một tầng lớp hay một nghề nghiệp trong xã hội Bắc Kỳ lúc bấy giờ.

Đọc cuốn sách hôm nay đôi khi mang lại cảm giác lạ lùng. Nhiều chi tiết về sinh hoạt, trang phục hay nghề nghiệp vẫn còn quen thuộc. Nhưng không ít nhận xét lại phản ánh rõ những định kiến và cách phân loại của tư duy thuộc địa cuối thế kỷ XIX. Chính sự đan xen ấy làm nên giá trị riêng của tác phẩm. Cuốn sách không chỉ cho thấy một phần diện mạo Bắc Kỳ dưới thời bảo hộ, mà còn cho thấy cách người Pháp xây dựng hình ảnh về người bản xứ trong mắt độc giả chính quốc.

Một sức hấp dẫn khác của cuốn sách nằm ở hệ thống minh họa của E. Ronjat. Những nét vẽ về đường phố, nghề nghiệp, trang phục và sinh hoạt thường ngày đem lại cho người đọc cảm giác đang lật xem một cuốn sổ ký họa của Bắc Kỳ hơn một thế kỷ trước.

Muôn hạng dân Bắc Kỳ vì thế không phải là lời giới thiệu cuối cùng về xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Nó là một mảnh tư liệu của thời đại ấy, lưu giữ đồng thời hai câu chuyện: câu chuyện về những con người đang sống ở Bắc Kỳ và câu chuyện về cách họ được quan sát, mô tả và diễn giải dưới chế độ thuộc địa.