Tương lai là cái gì? (Exclusive)

Nhưng trình bày cái trải nghiệm một trực giác có lẽ còn khó khăn hơn việc giải thích cái trực giác ấy qua những sai lệch cố hữu của ngôn ngữ thường nhật, trong khi nếu không bám lấy cái thường nhật thì sự biểu đạt của trực giác chẳng đi được đến đâu.
Viễn tượng mà câu chuyện của cuốn tiểu thuyết này đưa ra, một cách rất vị lai - một cách rất cũ, rất khiêu khích và nói chung là khó hiểu - là, nền văn minh được xem như hậu-công nghiệp châu Âu nói chung sẽ chìm đắm trở lại vào một cuộc bành trướng mới lặng thầm của cảnh tượng nông thôn và thiên nhiên hoang dã: nhân vật nghệ sĩ xuất chúng Jed Martin, với trực giác sắc bén độc đáo, khi nhìn khu làng Souppes, đã nghĩ rằng, “Ngôi làng cũng vẫn luôn vắng vẻ như vậy, vắng vẻ một cách yên bình và như thể từ trong cấu trúc” ... “nhưng nó sẽ chỉ im lìm như thế nếu một loài thông minh có ở đó để duy trì nó, để bảo vệ nó khỏi sự tấn công của môi trường, khỏi sự ngốn ngấu hủy diệt của cây cối” (tr.392).
 
Lưu ý rằng “một loài thông minh” ở đây không đương nhiên nghĩa là loài người đương đại.
 
Đấy là một viễn tượng được vạch ra nghiêm túc, có tính tiên tri, cũng như mỗi cuốn sách lớn đều mang lời tiên tri (điều ngược lại thì hiếm khi đúng) cho dù nhiều khi đương thời thậm chí bị dè bỉu như là những cuốn sách bịp bợm.
 
Nhưng trình bày cái trải nghiệm một trực giác có lẽ còn khó khăn hơn việc giải thích cái trực giác ấy qua những sai lệch cố hữu của ngôn ngữ thường nhật, trong khi nếu không bám lấy cái thường nhật thì sự biểu đạt của trực giác chẳng đi được đến đâu. Dường như đấy là một phần trong cách thức độc đáo trình bày Bản đồ và vùng đất như một thực nghiệm: câu chuyện của tiểu thuyết này có nhiều đến thế những tình tiết địa danh và nhân danh quy chiếu hiện thực (mà hệ quả buồn cười nhất là vụ buộc tội cuốn này đạo văn vì sử dụng nguyên vẹn một ít tư liệu từ wikipedia) và đưa chính hình ảnh con người tác giả Michel Houellebecq vào vai một trong mấy nhân vật chủ chốt.
 
Đề từ của cuốn tiểu thuyết này là hai câu thơ của Charles d’Orléans: “Thế giới chán tôi lắm rồi/Và tôi cũng đã chán nó”.
 
Âm hưởng ưu uẩn này như để tạo một ấn tượng gợi nhắc: Công tước Charles d’Orléans, sinh năm 1394 tại Paris, mất năm 1465 tại Amboise sau hơn mười năm rút lui cuộc sống xã giao về điền viên ẩn dật, được coi là một trong những nhà thơ cuối cùng và lớn nhất trong số những thi sĩ đình thần Pháp quốc.
 
Dường như không chỉ là một đồng vọng với tâm trạng toát lên từ hai câu thơ đó mà nhân vật “nhà văn Michel Houellebecq” trong tiểu thuyết này lui về ẩn dật cuối đời và chết trong “một ngôi nhà vùng Loiret” thời thơ ấu của ông - vùng đất xưa là xứ Orléanais; rồi nhân vật chính của tiểu thuyết này - họa sĩ Jed Martin - cũng thoái ẩn ở ngôi nhà cũ của ông bà anh, giữa vùng trồng trọt xứ Creuse, ngay sau khi anh đã đạt đến đỉnh cao danh vọng sự nghiệp nghệ sĩ của mình; và nữa, nhân vật chủ yếu trong “Phần thứ ba” của tiểu thuyết này - viên cảnh sát trưởng già của đội trọng án Jasselin, phụ trách điều tra vụ sát hại nhân vật “nhà văn Michel Houellebecq”, lại cũng sẽ rời Paris trở về quê cha mẹ ở vùng Bretagne; và các tình tiết hẳn không nên coi là vụn vặt này, các tình tiết quy chiếu đích xác trong một câu chuyện “ở trong khuôn khổ một tác phẩm hư cấu” liên quan đến những “bản đồ”, những “vùng đất”, những gương mặt của giới tinh hoa đương đại Pháp hay Mỹ hay châu Âu nói chung... - tất cả đem lại một ý nghĩa khác trong tính hiện thực của chúng khi chúng được tập hợp nhằm đưa đến một viễn ảnh tương lai.
 
Viễn ảnh đó, có quy mô một khải thị, được trải nghiệm bằng cuộc đời của nhân vật Jed Martin diễn biến trọn vẹn trong tiểu thuyết này. Jed được kể là một chàng trai có thiên tư, có trực giác độc đáo về thẩm mỹ, ngay từ thời học sinh đã có “vẻ nghiêm trang hơi cổ lỗ”, “không có bạn thân và cũng không tìm kiếm tình bạn từ người khác” mà thường “dành hàng buổi chiều trọn vẹn ngồi trong thư viện” - điều khiến Jed trở nên có một tầm hiểu biết rộng lớn từ triết học, văn chương đến tôn giáo. Tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Paris, Jed có một thời gian ngắn sống bằng việc chụp ảnh các sản phẩm cơ khí do các hãng đặt hàng và rồi trong chuyến về làng quê ở vùng Creuse đưa tang bà nội anh, Jed chợt phát hiện vẻ đẹp hàm chứa của các tấm bản đồ đường bộ của hãng Michelin - những tấm bản đồ vẫn bán ở các quầy ven đường - và anh mê mải chụp các tấm bản đồ suốt sáu tháng trong xưởng vẽ, hầu như cắt đứt mọi liên hệ với đời sống bên ngoài - những tấm ảnh bản đồ sẽ mang lại thành công thương mại lớn đầu tiên cho Jed cùng mối tình với Olga Sheremoyova cô gái Nga tuyệt sắc làm đại diện cho hãng Michelin...; và đến lúc hai người phải chia tay mà không thể hứa hẹn gì, Jed rơi vào một cơn trầm cảm dạng năng động kéo dài hàng tháng, rốt cuộc, như tiềm thức đưa dẫn, anh tới cửa hàng mua bút vẽ, mua màu, làm cuộc “trở lại với hội họa”.
 
Phù hợp với tính cách cô độc đặc trưng của nhân vật Jed và đặc biệt là sắc thái nghệ sĩ của tính cô độc ấy, giọng kể của truyện toát ra một vẻ chừng mực mà đằng sau nó chỉ có thể là một cái nhìn lãnh đạm. Điều này rất rõ ở những chỗ mô tả khoảng thời gian nồng thắm tình yêu tình dục giữa Jed và Olga; hơn nữa thì các trường đoạn yêu đương ấy cũng không dài, và chúng dường như nhấn mạnh vào tính ngẫu nhiên của một mối quan hệ vào hàng mật thiết tình người nhất. Và trong sự chặt chẽ phức hợp của toàn bộ tiểu thuyết này, une histoire d’amour ngắn ngủi đó làm một phần của sự bộc lộ cái nhìn tương lai của Jed: cuộc chia tay giữa anh và Olga có vẻ như hợp lý về phía cô bởi cô phải đuổi theo công việc cùng cơ hội thăng tiến nghề nghiệp, trong khi Jed có nhiều tự do hơn và có đủ cơ hội lẫn quyền lựa chọn để tiếp tục mối quan hệ của họ, nhưng anh chỉ đơn giản là ngừng lại; có vẻ như Jed biết rằng chuyện đó chỉ có vậy, bởi cái suy nghĩ đặc trưng của anh - mỗi lần xảy ra một gián đoạn biến chuyển trong đời, Jed lại tự nhủ “rõ ràng anh đã đi đến tận cùng một chu kỳ”.
 
Theo cái logic ấy, tương lai sẽ luôn là sự đi hết “một chu kỳ” và chẳng có lời giải thích rõ rệt nào cả. Cuộc đời nhân vật Jed Martin tiếp tục sau “giai đoạn nhiếp ảnh đồ vật”, sau loạt ảnh chụp nghệ thuật những tấm bản đồ đường bộ của Michelin là giai đoạn “trở lại với hội họa”, trong đó, khi chuẩn bị cho triển lãm cá nhân, anh đã gặp “nhà văn Michel Houellebecq” và vẽ chân dung ông ta; rồi sau thành công sáng chói của triển lãm đó, Jed phải đối diện với vụ sát hại ông nhà văn nay đã thành một người thân thiết với anh về tinh thần, với vụ tự sát của ông bố già nua của anh, và Jed lui về ngôi nhà vùng quê Creuse, xa lánh hoàn toàn đời sống xã hội, tiếp tục cái hẳn sẽ được gọi là một “giai đoạn” sáng tác khác hết sức khó hiểu bằng “một camera cầm tay bán chuyên nghiệp Panasonic” dựng ra những tác phẩm “tái hiện quan điểm thực vật về thế giới”, rồi lại đến “tái hiện những đồ vật công nghiệp” như đã từng làm ở đầu đời nghệ thuật của mình, và đem phối trộn chúng với nhau bằng kỹ thuật máy tính tạo ra những cảnh video trong đó các tầng thực vật dần dà nuốt đi những vật dụng công nghiệp...; rồi thì Jed chết, như là sự “tận cùng một chu kỳ” tối hậu.
 
Trong câu truyện này, chủ đề hàng đầu quan trọng xoay quanh nghệ thuật của Jed Martin, nói cho đúng, là các trình thuật về nó. Dường như tác giả tiểu thuyết đã hình dung giả thuyết một “dự án” nghệ thuật của riêng ông, dĩ nhiên được triển khai qua nhân vật Jed, với quan niệm được đặc trưng bằng ý hướng “tái hiện”.
 
Đặc trưng đó, nhất quán và nổi bật, được xác định ngay từ đầu truyện, khi được kể rằng “Jed cống hiến đời mình ... cho việc sản xuất ra những tái hiện thế giới ... những tái hiện có tính chất phê phán ... thường xuyên nhất là điểm xuyết sự mỉa mai”. Và hồ sơ nghệ thuật đầu đời của Jed là một bộ ba trăm bức ảnh chụp các dụng cụ cơ khí. Đỉnh điểm của nghệ thuật tái hiện này là bức chân dung “Michel Houellebecq nhà văn” của Jed mà sau đó được mua với giá mười hai triệu euro: không nghi ngờ gì nữa, đấy là một phần của lời giải thích cho việc Michel Houellebecq đưa chính mình và nhiều nhân vật, nhiều tên tuổi và sự kiện thuộc giới tinh hoa đương thời vào tiểu thuyết này, “trong khuôn khổ một tác phẩm hư cấu” - điều khiến cho toàn bộ câu truyện này thành ra tương đương về mặt ý nghĩa với các tác phẩm tạo hình của nhân vật Jed Martin, mà, với đôi chút mỉa mai, biến tất cả bọn họ thành một thứ “vùng đất”.
 
Nhưng sự “tái hiện” được nhắc đi nhắc lại ở đây lại có vị thế của một thuật ngữ, không sợ quá lời, có thể gọi là của “các sử gia nghệ thuật”.
 
Mô tả ở trang 69 về tấm ảnh khổ lớn Jed chụp một “phần tấm bản đồ Michelin vẽ Creuse, trong đó có ngôi làng của bà anh” mà anh đã dùng một góc nhìn bất ngờ biến thành hình ảnh hồ như của “một vùng đất của giấc mơ, thần tiên và không thể phạm tới”.
 
Trong đoạn trình thuật này, mối liên hệ đặc định giữa “bản đồ” và “vùng đất” đã thật rõ ràng.
 
Có lẽ điều đáng nói hơn ở đó chính là tính chất một viễn ảnh không-thời gian: đặt vào hành động chụp (cũng như vẽ, với các chân dung nghề nghiệp) một cái nhìn “kỳ lạ” độc đáo - như lời nhận xét của nhân vật chủ gallery Frank Teller - Jed “ấn định hình ảnh” của một thế giới sẽ biến mất và “cách vận hành” của cái thế giới đang hiện dụng, qua đó người ta có thể nói đến một cảm thức về tương lai như một nỗi hoài nhớ bất tận mà không vấn vương chút nào đa cảm bởi lẽ sự “tái hiện” này đặt nền móng trên tính “chu kỳ” của nó, và như vậy, tương lai được đặc trưng bằng sự mất đi.
 
Tính chất tai biến và tâm thế bi quan của cái cảm thức về tương lai ấy được “tái hiện” trong các trình thuật về ông bố của Jed, kiến trúc sư Jean-Pierre Martin, về vụ sát hại “nhà văn Michel Houellebecq” và về cảnh sát trưởng Jasselin. Nhìn từ chủ đề hội họa của Jed Martin (bởi tiểu thuyết này còn một vài chủ đề khác nữa), các trình thuật nói trên giúp làm sáng tỏ diễn trình tinh thần và tư tưởng của nhân vật Jed đặc biệt là đối với các mô tả về sáng tác giai đoạn cuối đời của nhân vật này, các mô tả đầy chất tiên tri của khải huyền, về sự tan rã của con người, của văn minh công nghiệp (tất nhiên, đầy tính biểu tượng!)
 
Chân dung nhân vật cảnh sát trưởng Jasselin cùng những nhân vật cảnh sát khác, vụ án mạng, cuộc điều tra, mấy chân dung tội phạm, chiếm một dung lượng lớn truyện kể ở đây dường như góp phần làm đậm hơn những phần tăm tối của các chân dung đã được kể đến, và của “sự quay trở lại tái hiện những con người” trong hội họa của nhân vật Jed (anh, sau nhiếp ảnh dụng cụ kim khí và bản đồ Michelin thì chỉ còn vẽ người, và đoạn cuối đời thì đối tượng lại là đồ vật công nghiệp rồi ảnh và tượng người: có thể thấy một biểu đồ hình sin qua các mô tả ấy, mà kết thúc ở đoạn đi xuống).
 
Nét hài hước u ám bổ sung cho cái chủ đề “tái hiện” con người ấy là những đoạn khá dài mô tả Jed loay hoay vất vả vì cái máy sưởi ọc ạch tậm tịt trong xưởng vẽ rộng lớn của anh. Trong trường đoạn cuối cùng lại nhắc đến cái máy sưởi, trước khi Jed rời bỏ Paris (và rời bỏ cái xưởng đó, dĩ nhiên rồi!), anh phát hiện mình ngày càng có xu hướng nói chuyện nhiều hơn với cái máy này và hình như còn mong nó rồi sẽ có ngày lên tiếng đáp lời...
 
Toàn bộ những tình tiết truyện đáng kể đều chẳng có “tái hiện” nào đáng kể về “thực vật”, nhưng một mức độ thờ ơ ngày càng tăng trong thái độ của các nhân vật chủ yếu ở đây đối với “thế giới” đồng thời với một cảm thức hoài nhớ u sầu phiền muộn ở bọn họ dường như góp phần giải thích cái được kể rằng Jed về cuối đời tiêu biểu cho việc “tái hiện một quan điểm thực vật về thế giới”: hình ảnh cây cối cỏ rả lan tràn bao trùm tất cả chẳng phải là dấu hiệu cho một Kỷ Carbon mới nào, mà có lẽ chỉ như một biểu tượng cho sự lan tràn của tình trạng vô tri.
 
Lập luận trong hai câu thơ của Công tước Charles xứ Orléans có lẽ có thể diễn dịch là: Tôi chán cái thế giới này rồi. Vì nó chán tôi.
 
Sự trở lại chốn làng quê của những nhân vật này cũng có tính biểu tượng: họ bỏ lại đằng sau lưng cái viễn ảnh tương lai chẳng còn sản sinh được ý nghĩa.
 
Nguyễn Chí Hoan
 
* Đọc Bản đồ và vùng đất, tiểu thuyết của Michel Houellebecq, Cao Việt Dũng dịch, Hoàng Nguyên hiệu đính, Nhã Nam & NXB Văn học, 2012
 

Chia sẻ: